وقتی از امام زمان علیه‌السلام سخن می‌گوییم، بیشتر ذهن‌ها به آینده می‌رود: روزی که حضرت ظهور می‌کنند، ظلم را کنار می‌زنند و جهان را از عدالت سرشار می‌سازند.
اما اگر امام مهدی فقط برای آینده باشد، امروز ما چه نسبتی با ایشان دارد؟ آیا دوران غیبت، فاصله‌ای خالی میان گذشته و ظهور است؟
پاسخ مکتب اهل‌بیت روشن است:
امام مهدی علیه‌السلام، امام همین امروز ماست؛ اگرچه از دیدگان عموم پنهان است.
غیبت دقیقاً یعنی چه؟
غیبت به این معنا نیست که حضرت در جهان حضور ندارند یا هیچ نسبتی با مردم ندارند. غیبت یعنی مردم ایشان را به‌صورت عمومی نمی‌شناسند و امکان مراجعه آشکار و همگانی به حضرت فراهم نیست.
ممکن است کسی در کنار امام قرار گیرد و او را نشناسد؛ همان‌گونه که برادران حضرت یوسف علیه‌السلام با او سخن گفتند، اما در آغاز یوسف را نشناختند. قرآن می‌گوید:
بر او وارد شدند و او آنان را شناخت، درحالی‌که آنان او را نمی‌شناختند.۱
این آیه درباره حضرت یوسف است؛ اما یک نکته قابل فهم را نشان می‌دهد: شناخته‌نشدن یک انسان، مساوی با نبودن او نیست.
پس نخستین خطا را باید کنار گذاشت: امام غایب، امامِ غایب از جهان نیست؛ از شناخت عمومی مردم پنهان است.
برای دقت بیشتر در همین نکته، مطلب «غیبت امام دقیقاً به چه معناست؟» این تفاوت را قدم‌به‌قدم باز می‌کند.
آیا حضور، فقط حضور فیزیکی و آشکار است؟
بسیاری از واقعیت‌های مهم زندگی، بدون آنکه هر روز مقابل چشم ما باشند، بر ما اثر می‌گذارند. قانون، فرهنگ، امید و حتی تصمیم انسانی دور از ما می‌تواند مسیر زندگی‌مان را تغییر دهد. بنابراین از نظر عقلی، «ندیدن» هیچ‌گاه دلیل «بی‌اثر بودن» نیست.
درباره امام، مسئله عمیق‌تر است. نقش امام فقط این نیست که مردم هر روز او را ببینند و پرسش‌هایشان را مستقیم بپرسند. امام در منطق شیعه، حجت خدا، حامل هدایت الهی و کامل‌ترین انسان زمان خویش است. غیبت، امکان دسترسی عمومی را محدود می‌کند؛ اما مقام امامت را از بین نمی‌برد.
زمین همچنان حجت خدا دارد
در روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام بارها آمده است که زمین از حجت خدا خالی نمی‌ماند. امام باقر علیه‌السلام می‌فرمایند:
خدا زمین را از زمانی که آدم را از دنیا برد، بدون امامی که مردم به‌وسیله او به سوی خدا هدایت شوند رها نکرده است؛ او حجت خدا بر بندگان است و زمین بدون چنین امامی باقی نمی‌ماند.۲
این روایت درباره نیاز مردم فقط در روزگار حضور آشکار امام سخن نمی‌گوید. اصل وجود حجت را برای همه زمان‌ها بیان می‌کند.
امروز نیز جهان از حجت خدا خالی نیست. این حقیقت، معنای بزرگی دارد: خدا رشته هدایت را نبریده، انسان را فراموش نکرده و زمین را بی‌امام نگذاشته است.
خورشید پشت ابر
از حضرت مهدی علیه‌السلام پرسیده شد که مردم در زمان غیبت چگونه از ایشان بهره می‌برند. در پاسخ، حضرت بهره‌مندی از خود در دوران غیبت را به بهره‌مندی از خورشید هنگامی که ابر آن را از چشم‌ها می‌پوشاند تشبیه کردند.۳
این تشبیه کوتاه، معنای غیبت را روشن می‌کند:
- ابر، خورشید را نابود نمی‌کند؛ فقط آن را از دید مستقیم می‌پوشاند؛
- روشنایی و گرمای خورشید، حتی پشت ابر نیز به زمین می‌رسد؛
- و پنهان‌شدن خورشید، همیشگی‌بودن ابر را معنا نمی‌دهد.
امام نیز با غیبت از مقام و اثر خود جدا نمی‌شود. ما همه چگونگی‌های این اثر را نمی‌بینیم، اما اصل آن را از سخن خود حضرت می‌آموزیم: غیبت، راه بهره‌مندی را به‌طور کامل نمی‌بندد.
تشبیه حضرت و مصداق‌های این بهره‌مندی در مطلب «اگر امام را نمی‌بینیم، چگونه از حضور ایشان بهره می‌بریم؟» با تفصیل بیشتری آمده است.
امام، مقصد هدایت را زنده نگه می‌دارد
یکی از آثار حضور امام این است که مقصد دین فقط در کتاب‌ها و خاطره تاریخ باقی نمی‌ماند. در هر زمان انسانی وجود دارد که حقیقت بندگی، عدالت، علم، رحمت و اطاعت از خدا در او به کمال رسیده است.
اگر امام را از جهان امروز حذف کنیم، کمال انسانی به تصویری دور در گذشته تبدیل می‌شود. اما وجود امام زنده به ما می‌گوید راه خدا هنوز ادامه دارد و انسان کامل فقط یک آرمان خیالی نیست.
ما در دوران غیبت به همه سخنان و تصمیم‌های روزانه امام دسترسی مستقیم نداریم؛ اما میراث قرآن و تعالیم پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام در اختیار ماست. شناخت حضرت، این تعالیم را به صاحب زندهٔ آن پیوند می‌دهد. آنچه از اهل‌بیت آموخته‌ایم، برنامه زندگی در مسیر امام زمان است.
امام، امید را از یک آرزو به وعده تبدیل می‌کند
زندگی در جهانی پر از ظلم، انسان را به دو لغزش می‌کشاند: یا به وضع موجود عادت کند، یا از امکان تغییر ناامید شود.
باور به امام مهدی علیه‌السلام هر دو راه را می‌بندد. ظهور حضرت وعده می‌دهد که ظلم، سرنوشت نهایی بشر نیست و تاریخ به بن‌بست ختم نمی‌شود. اما این امید، دعوت به نشستن و تماشا کردن نیست. کسی که منتظر عدالت است، نمی‌تواند در اندازه زندگی خود با ظلم، دروغ و بی‌تفاوتی کنار بیاید.
امام به آینده معنا می‌دهد و همان آینده، انتخاب‌های امروز ما را اصلاح می‌کند.
آیا امام به مردم توجه دارد؟
در توقیعی خطاب به شیخ مفید، از توجه حضرت به شیعیان و فراموش‌نشدن آنان سخن گفته شده است:
ما در رسیدگی و توجه به شما کوتاهی نمی‌کنیم و یاد شما را از خاطر نمی‌بریم.۴
این کلمات، تصویری متفاوت از امام غایب به ما می‌دهد. ما با امامی روبه‌رو نیستیم که از رنج و سرنوشت مردم بیگانه باشد. در منطق امامت، مهربانی و توجه به مردم از حقیقت وجود امام جدا نیست.
این توجه را نباید به وعده‌ای برای برآورده‌شدن هر خواسته یا تفسیر هر اتفاق روزمره تبدیل کرد. معنای عمیق‌ترش این است که رابطه امام با امت قطع نشده است؛ حتی اگر ما شیوه همه عنایت‌های او را ندانیم.
متن کامل توقیعات و روایات عرضه اعمال را می‌توان در مطلب «آیا امام زمان(عج) از حال و اعمال ما خبر دارد؟» خواند.
نسبت امام با اعمال ما
قرآن می‌فرماید:
عمل کنید؛ خدا و پیامبر او و مؤمنان، عمل شما را خواهند دید.۵
در روایات اهل‌بیت، «مؤمنان» در این آیه بر امامان علیهم‌السلام تطبیق شده و از عرضه اعمال بندگان بر حجت خدا سخن آمده است. این معنا، حضور امام را از یک باور ذهنی به یک نسبت اخلاقی تبدیل می‌کند.
اگر امام زمان ما شاهد مسیر امت است، محبت به او فقط با احساس سنجیده نمی‌شود. رفتار ما نیز بخشی از رابطه ما با اوست. راستی، امانت، انصاف، کمک به انسان‌ها و دفاع از حق می‌تواند نشانه وفاداری به راه او باشد؛ همان‌گونه که ظلم و فریب با انتظار او سازگار نیست.
رابطه با امام در دوران غیبت چگونه شکل می‌گیرد؟
راه نزدیک‌شدن به امام از کارهای روشن آغاز می‌شود:
۱. او را بیشتر بشناسیم
شناخت نام، جایگاه، سخنان و هدف امام، محبت را از احساسی مبهم به رابطه‌ای آگاهانه تبدیل می‌کند. هر شناخت درست، پنجره‌ای تازه به سوی حضرت باز می‌کند.
۲. با او سخن بگوییم
سلام‌دادن، دعا برای فرج و گفتن صادقانه حال دل، یاد امام را وارد زندگی می‌کند. دعا فقط درخواست نزدیک‌شدن روز ظهور نیست؛ تمرینی است برای اینکه خواست ما با خواست امام هماهنگ شود.
۳. راه او را در انتخاب‌های روزانه جدی بگیریم
انتظار در تصمیم‌های کوچک دیده می‌شود: در حقی که ضایع نمی‌کنیم، در دروغی که نمی‌گوییم، در انسانی که تنها نمی‌گذاریم و در مسئولیتی که از آن فرار نمی‌کنیم.
۴. برای هدف او قدم برداریم
خدمت به امام همیشه کاری بزرگ و دور از دسترس نیست. آموختن و شناساندن حقیقت، برطرف‌کردن نیاز یک انسان، تربیت درست، ساختن کاری مفید، مقابله با بی‌عدالتی و بهترکردن بخشی از جامعه، اگر برای خدا و در مسیر ارزش‌های امام باشد، زندگی را از تماشاگری بیرون می‌آورد.
انتظار، زندگی را متوقف نمی‌کند
منتظر واقعی، زمان ظهور را پیش‌بینی نمی‌کند و هر خبر روز را به آن پیوند نمی‌زند. او می‌داند زمان در اختیار خداست و وظیفه انسان، آماده‌کردن خویش و یاری حقیقت است.
انتظار یعنی اکنون طوری زندگی کنیم که اگر امام را دیدیم، از مسیر خود شرمنده نباشیم. این نگاه، به کار، خانواده، دانش، اخلاق و مسئولیت اجتماعی جهت می‌دهد.
امام از زندگی ما غایب نیست
ممکن است چشم ما حضرت را نبیند؛ اما می‌توانیم حضور امام را در سه سطح جدی بگیریم:
- در شناخت: بدانیم حجت زنده خدا کیست و چه هدفی دارد؛
- در قلب: او را دوست بداریم، به یادش باشیم و به توجهش امیدوار بمانیم؛
- در عمل: زندگی خود را به ارزش‌هایی نزدیک کنیم که او برای تحقق کاملشان خواهد آمد.
در این صورت، غیبت یک خلأ بی‌معنا نیست. دوران ساختن رابطه‌ای است که از شناخت آغاز می‌شود، به محبت می‌رسد و در عمل آشکار می‌شود.
امام مهدی علیه‌السلام فقط امید فردای جهان نیست؛ معیار امروز زندگی ماست.
پرسش طبیعی بعدی این است:
آیا امام زمان علیه‌السلام از حال ما خبر دارد؟
این پرسش در مسیر تفکر «امامی غایب از نظر، در زندگی ما چه نقشی دارد؟» در پنج گام دنبال می‌شود.
متن عربی و منابع آیات و روایات
- سوره یوسف، آیه ۵۸: وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ. ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب «أن الأرض لا تخلو من حجة»: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَدَعِ الْأَرْضَ بِغَيْرِ عَالِمٍ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يُعْرَفِ الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ. ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۲، باب ۴۵، توقیع حضرت مهدی(عج) در پاسخ به اسحاق بن یعقوب: وَأَمَّا وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِي فِي غَيْبَتِي فَكَالِانْتِفَاعِ بِالشَّمْسِ إِذَا غَيَّبَتْهَا عَنِ الْأَبْصَارِ السَّحَابُ، وَإِنِّي لَأَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ كَمَا أَنَّ النُّجُومَ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ. ↩
- شیخ طبرسی، الاحتجاج، ج ۲، توقیع حضرت مهدی(عج) خطاب به شیخ مفید: إِنَّا غَيْرُ مُهْمِلِينَ لِمُرَاعَاتِكُمْ، وَلَا نَاسِينَ لِذِكْرِكُمْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَنَزَلَ بِكُمُ اللَّأْوَاءُ وَاصْطَلَمَكُمُ الْأَعْدَاءُ. ↩
- سوره توبه، آیه ۱۰۵، و الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب «عرض الأعمال على النبی والأئمة»: وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ ۖ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. روایات این باب، آیه را به عرضه اعمال بر پیامبر(ص) و امامان(ع) پیوند می‌دهند. ↩