در گام قبل، امام غایب به خورشید پشت ابر تشبیه شد: دیده نمی‌شود، اما نور و اثرش به زمین می‌رسد.
حالا پرسش یک قدم به زندگی ما نزدیک‌تر می‌شود. آیا این نسبت فقط اثری کلی در جهان است؟ یا خود امام نیز از احوال آدم‌ها، رنج‌ها، انتخاب‌ها و اعمالشان آگاه است؟
پاسخ را می‌توان در نامه‌ای خواند که بیش از هزار سال پیش برای شیخ مفید فرستاده شد؛ اما جملاتش هنوز مستقیم و نزدیک به گوش می‌رسد.
چیزی از خبرهای شما بر ما پوشیده نیست
حضرت مهدی(عج) در این توقیع می‌فرمایند:
ما از خبرهای شما آگاهیم و چیزی از اخبار شما بر ما پوشیده نمی‌ماند.۱
این جمله از یک آگاهی مبهم و دور سخن نمی‌گوید. واژه «اخبار» به اتفاق‌ها و وضعیت‌هایی اشاره دارد که زندگی مردم را می‌سازد. حضرت از فاصله مکانی خود با خانه‌های مردم سخن می‌گویند، اما بلافاصله روشن می‌کنند که این فاصله به بی‌خبری تبدیل نشده است.
غیبت نگاه ما را محدود کرده، نه علم امام را.
امام فقط خبر ندارد؛ مراقبت هم می‌کند
چند سطر بعد، توقیع از آگاهی فراتر می‌رود:
ما در رسیدگی و توجه به شما کوتاهی نمی‌کنیم و یاد شما را از خاطر نمی‌بریم؛ و اگر چنین نبود، سختی‌ها بر شما فرود می‌آمد و دشمنان شما را از میان می‌بردند.۲
میان «دانستن» و «مراقبت‌کردن» فاصله زیادی هست. ممکن است کسی از گرفتاری دیگری باخبر باشد، اما برایش اهمیتی نداشته باشد. حضرت این فاصله را برمی‌دارند: از احوال شما آگاهیم، شما را از یاد نبرده‌ایم و در رعایتتان کوتاهی نمی‌کنیم.
این سخن، غیبت را از تصویری سرد و خالی بیرون می‌آورد. امام در جایی دور ننشسته است تا فقط روز ظهور وارد زندگی مردم شود. رابطه ایشان با پیروانش در همین دوران نیز زنده است.
قرآن درباره دیده‌شدن اعمال چه می‌گوید؟
قرآن می‌فرماید:
بگو عمل کنید؛ خدا و پیامبرش و مؤمنان عمل شما را خواهند دید، سپس به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانده می‌شوید و او شما را از آنچه انجام می‌دادید آگاه خواهد کرد.۳
این آیه فقط نمی‌گوید خدا اعمال را می‌بیند؛ پیامبر(ص) و «مؤمنان» را نیز در کنار آن ذکر می‌کند. روایات اهل‌بیت(ع) توضیح می‌دهند که اعمال مردم بر پیامبر اکرم(ص) و امامان(ع) عرضه می‌شود.
امام صادق(ع) می‌فرمایند:
اعمال بندگان، نیک و بدِ آن، هر صبح بر رسول خدا(ص) عرضه می‌شود.۴
عبدالله بن ابان از امام رضا(ع) خواست برای او و خانواده‌اش دعا کنند. پاسخ حضرت، ارتباط میان آگاهی و دعا را بسیار زیبا نشان می‌دهد:
مگر چنین نمی‌کنم؟ به خدا سوگند، اعمال شما هر روز و هر شب بر من عرضه می‌شود.۵
او از شنیدن این سخن شگفت‌زده شد. امام رضا(ع) همان آیه را برایش خواندند: «عمل کنید؛ خدا و پیامبرش و مؤمنان عمل شما را خواهند دید.»
پس عرضه اعمال فقط برای ثبت یک پرونده نیست. مردی درخواست دعا می‌کند و امام پاسخ می‌دهد: از تو و خانواده‌ات بی‌خبر نیستم؛ دعا می‌کنم و اعمالتان نیز بر من عرضه می‌شود.
پیامبر اکرم(ص) در سخنی به امیرالمؤمنین(ع)، سویه‌ای بسیار مهربانانه‌تر از این عرضه را نشان می‌دهند:
ای علی، اعمال شیعیان تو هر جمعه بر من عرضه می‌شود؛ از کارهای شایسته‌ای که از آنان به من می‌رسد شاد می‌شوم و برای بدی‌هایشان آمرزش می‌خواهم.۷
در این تصویر، دیدن خطا پایان محبت نیست. گاهی ما با دیدن لغزش کسی که دوستش داریم، پیش از هر چیز خشمگین می‌شویم؛ اما پیامبر(ص) بدی را می‌بینند و پیروان را رها نمی‌کنند: برای بخشیده‌شدنشان دعا می‌کنند. امام نیز از همین خاندان و ادامه همین راه مهربانی است. وقتی نامه اعمال به محضر حجت خدا می‌رسد، انسان فقط در برابر یک ناظر قرار نگرفته؛ در نگاه امامی است که خیر او را می‌خواهد، از خوبی‌اش شاد می‌شود و بازگشتش را دوست دارد.
آیا این آگاهی باید ما را بترساند؟
اگر «عرضه اعمال» فقط به شکل یک دوربین مراقبت تصور شود، رابطه با امام به اضطراب تبدیل می‌شود. اما در روایات، تصویر کامل‌تر است.
امام از خوبی انسان شاد می‌شود، برای او دعا می‌کند و لغزشش او را اندوهگین می‌سازد. این آگاهی شبیه توجه پدری مهربان است که راه فرزندش را می‌بیند؛ از رشد او خوشحال می‌شود و نمی‌خواهد در مسیری آسیب‌زننده تنها بماند.
امام صادق(ع) به یاران خود فرمودند:
چرا رسول خدا(ص) را اندوهگین می‌کنید؟ مگر نمی‌دانید اعمال شما بر ایشان عرضه می‌شود و هرگاه در آن گناهی ببینند، اندوهگین می‌شوند؟ پس پیامبر را اندوهگین نکنید و ایشان را شاد سازید.۶
این سخن پیش از آنکه تهدید باشد، دعوتی به یک رابطه زنده است. کار خوب ما می‌تواند قلب پیامبر(ص) و امام را شاد کند. توبه و بازگشت نیز می‌تواند صفحه‌ای تازه در همین رابطه باز کند.
وقتی کسی از حال تو خبر دارد
دانستن اینکه امام از حال ما آگاه است، می‌تواند چند چیز را در زندگی تغییر دهد.
تنهایی، تمام واقعیت نیست
ممکن است کسی از گرفتاری تو خبر نداشته باشد یا نتوانی آن را برای کسی توضیح بدهی. اما زندگی تو در نگاه امام زنده‌ات گم نشده است. خبرت به جایی می‌رسد که با بی‌تفاوتی روبه‌رو نیست.
خوبی‌های پنهان، بی‌تماشاچی نیست
گاهی یک انتخاب درست هیچ تشویقی به دنبال ندارد. کسی نمی‌بیند که از حقی گذشتی، دستی را گرفتی یا در موقعیتی سخت پاک ماندی. عرضه اعمال یعنی این خوبی‌ها در رابطه تو با امام نیز معنا دارند.
خطا پایان رابطه نیست
آگاهی امام از لغزش انسان، به معنای بسته‌شدن در نیست. همان خاندان مهربانی که از عمل نادرست اندوهگین می‌شوند، برای آمرزش پیروان نیز دعا می‌کنند. بازگشت انسان هم دیده می‌شود؛ و شرمندگی اگر به توبه و جبران برسد، راه نزدیکی را باز می‌کند.
می‌توان برای امام شادی ساخت
رابطه با حضرت فقط درخواست کمک نیست. رفتار ما نیز به این رابطه وارد می‌شود. صداقت، انصاف، وفای به عهد، دستگیری از انسان‌ها و ایستادن کنار حقیقت، فقط فضیلت‌های جداگانه نیستند؛ می‌توانند هدیه‌ای برای امامی باشند که اعمالمان را می‌بیند.
آگاهی‌ای که با مهربانی همراه است
حالا می‌دانیم امام از خبرها و اعمال مردم آگاه است و پیروانش را از یاد نمی‌برد. این آگاهی فقط ثبت خوبی و بدی نیست: خوبیِ پیروان مایه شادی است و لغزششان با اندوه و طلب آمرزش روبه‌رو می‌شود. پس در نگاه امام، انسان با خطایش تعریف نمی‌شود و پس از لغزش نیز تنها نمی‌ماند.
بااین‌حال، هنوز ممکن است تصویری رسمی از این آگاهی در ذهن بماند: امامی بزرگ که می‌داند، اما آیا به گرفتاری انسان هم دل می‌سپارد؟
امام رضا(ع) برای معرفی امام، از زبان قدرت و فاصله آغاز نمی‌کنند. می‌فرمایند امام، همدمی همراه، پدری مهربان، برادری دلسوز و مانند مادری نیکوکار برای کودک خردسال است.
گام بعدی سراغ همین تصویر می‌رود؛ نه فقط در یک جمله، بلکه در رفتار امامان این خاندان با انسان‌های گرفتار.
متن عربی آیات و روایات
- الاحتجاج، ج ۲، توقیع حضرت مهدی(عج) خطاب به شیخ مفید، ص ۳۲۳: فَإِنَّا نُحِيطُ عِلْماً بِأَنْبَائِكُمْ، وَلَا يَعْزُبُ عَنَّا شَيْءٌ مِنْ أَخْبَارِكُمْ. ↩
- همان: إِنَّا غَيْرُ مُهْمِلِينَ لِمُرَاعَاتِكُمْ، وَلَا نَاسِينَ لِذِكْرِكُمْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَنَزَلَ بِكُمُ اللَّأْوَاءُ وَاصْطَلَمَكُمُ الْأَعْدَاءُ. ↩
- سوره توبه، آیه ۱۰۵: وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ ۖ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب «عرض الأعمال على النبی والأئمة»، ح ۱: تُعْرَضُ الْأَعْمَالُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، أَعْمَالُ الْعِبَادِ كُلَّ صَبَاحٍ، أَبْرَارُهَا وَفُجَّارُهَا، فَاحْذَرُوهَا، وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ. ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب «عرض الأعمال على النبی والأئمة»، ح ۴: قُلْتُ لِلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: ادْعُ اللَّهَ لِي وَلِأَهْلِ بَيْتِي. فَقَالَ: أَوَلَسْتُ أَفْعَلُ؟ وَاللَّهِ إِنَّ أَعْمَالَكُمْ لَتُعْرَضُ عَلَيَّ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ… أَمَا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ؟ ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب «عرض الأعمال على النبی والأئمة»، ح ۳: مَا لَكُمْ تَسُوؤُونَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ؟ فَقَالَ رَجُلٌ: كَيْفَ نَسُوؤُهُ؟ فَقَالَ: أَمَا تَعْلَمُونَ أَنَّ أَعْمَالَكُمْ تُعْرَضُ عَلَيْهِ، فَإِذَا رَأَى فِيهَا مَعْصِيَةً سَاءَهُ ذَلِكَ؟ فَلَا تَسُوؤُوا رَسُولَ اللَّهِ وَسُرُّوهُ. ↩
- شیخ صدوق، الأمالی، ص ۶۵۷: يَا عَلِيُّ، إِنَّ أَعْمَالَ شِيعَتِكَ سَتُعْرَضُ عَلَيَّ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ، فَأَفْرَحُ بِصَالِحِ مَا يَبْلُغُنِي مِنْ أَعْمَالِهِمْ، وَأَسْتَغْفِرُ لِسَيِّئَاتِهِمْ. ↩