صورت مسئله روشن است: شیعه چه مسیری را طی می‌کند تا از بشارت «مهدی موعود» به یک نام و هویت تاریخی مشخص برسد؟
این پرسش را می‌شود بدون پیش‌داوری و قدم‌به‌قدم دنبال کرد: چه شواهدی برای این شناخت وجود دارد؟
جواب این سؤال هم قرار نیست «چون شنیده‌ایم» باشد. شناخت حضرت مهدی علیه‌السلام شبیه پیدا کردن آخرین قطعهٔ یک پازل است؛ هر قطعه، جای قطعهٔ بعدی را روشن می‌کند. وقتی همه را کنار هم بگذاری، نام و هویت یک نفر دیده می‌شود.
هفت قطعه‌ای که به یک نفر می‌رسند
مسیر شناخت را می‌شود در هفت قدم دید:
- پیامبر اکرم(ص)، قرآن و اهل‌بیت(ع) را کنار هم به امت سپردند؛
- امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را به‌عنوان آغاز این مسیر معرفی کردند؛
- از دوازده جانشین پس از خود خبر دادند؛
- حضرت مهدی(عج) را از اهل‌بیت(ع) و نسل حضرت فاطمه(س) معرفی کردند؛
- هر امام، امام پس از خود را معرفی کرد تا این رشته به امام حسن عسکری(ع) رسید؛
- امام حسن عسکری(ع)، فرزند خود محمد را امام پس از خویش معرفی کردند و شاهدان، ولادت و حضور او را گزارش کردند؛
- پس از شهادت امام یازدهم، ارتباط شیعه با حضرت در غیبت صغری از راه نمایندگانی شناخته‌شده ادامه یافت.
هیچ‌کدام از این قدم‌ها در هوا معلق نیست. حالا از اول راه برویم.
پیامبر(ص) امت را با یک کتاب تنها نگذاشتند
در منابع شیعه، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله آیندهٔ هدایت را با دو یادگار به هم پیوند زدند:
من در میان شما دو چیز گران‌سنگ می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم، اهل‌بیتم. تا وقتی به آن دو چنگ بزنید، پس از من گمراه نمی‌شوید؛ و این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا کنار حوض بر من وارد شوند.۱
یعنی قرار نیست قرآن از اهل‌بیتی که معنای آن را از خانهٔ وحی آموخته‌اند جدا شود. یکی متن هدایت است و دیگری راه انسانی و زندهٔ فهم آن.
همین مضمون در منابع مشهور اهل‌سنت نیز آمده است. صحیح مسلم نقل می‌کند که پیامبر اکرم(ص) کتاب خدا و اهل‌بیت خود را دو یادگار امت معرفی کردند.۲ این نقل به یک راوی یا یک کتاب محدود نیست: بیش از سی صحابی آن را روایت کرده‌اند و «عبقات الأنوار» نام ۱۸۷ عالم اهل‌سنت را که حدیث را نقل یا تأیید کرده‌اند گرد آورده است. این گستردگی، نقطهٔ شروع را محکم‌تر می‌کند: بعد از پیامبر(ص)، چشم امت باید به اهل‌بیت باشد.
اولین نام این مسیر چه کسی است؟
در روز غدیر، پیامبر اکرم(ص) از مردم پرسیدند آیا نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستند. وقتی همه پاسخ مثبت دادند، فرمودند:
هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست.۳
جمله از محبت ساده سخن نمی‌گوید؛ مقدمه‌اش دربارهٔ همان ولایت و اولویتی است که پیامبر(ص) بر مؤمنان دارند. به همین دلیل، شیعه غدیر را آغاز روشن امامت پس از پیامبر(ص) می‌داند.
این نقل فقط در کتاب‌های شیعه نمانده است. ترمذی نیز عبارت «هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست» را در سنن خود آورده است.۴ علامه امینی در «الغدیر»، نام ۱۱۰ صحابی، ۸۴ تابعی و ۳۶۰ راوی و دانشمند اهل‌سنت را که این واقعه و حدیث را ثبت کرده‌اند گرد آورده است.
از اینجا، مسیر یک نقطهٔ شروع مشخص دارد: علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام.
عددی که مسیر را محدود می‌کند
حالا سؤال بعدی این است: این رشته چند حلقه دارد؟
در روایتی که شیخ صدوق در «کمال‌الدین» نقل کرده، پیامبر اکرم(ص) شمار امامان را دوازده نفر معرفی می‌کنند و می‌فرمایند:
شمار آنان مانند شمار ماه‌های سال، دوازده نفر است؛ نخستین آنان علی و آخرینشان مهدی است.۵
در منابع اهل‌سنت هم خبر دوازده جانشین با نقل‌های متعدد آمده است. صحیح مسلم از پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کند که این امر تا دوازده جانشین ادامه خواهد داشت و همه از قریش‌اند.۶ این مضمون در دست‌کم شش مجموعه و مرجع مشهور اهل‌سنت، از جمله صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی‌داود، سنن ترمذی، مسند احمد و معجم طبرانی ثبت شده است.
حالا دیگر دنبال هر شخصیت معنوی یا هر مدعی تاریخی نیستیم. یک رشتهٔ دوازده‌نفره داریم که با علی علیه‌السلام آغاز می‌شود و با مهدی پایان می‌یابد.
خودِ مهدی چه نشانی‌هایی دارد؟
روایات شیعه فقط لقب «مهدی» را نگفته‌اند. نشانی‌ها را کنار هم گذاشته‌اند: او از اهل‌بیت پیامبر(ص)، از فرزندان حضرت فاطمه(س)، نهمین امام از نسل امام حسین(ع) و آخرین امام است.۷
این بشارت بیرون از منابع شیعه هم گسترده است. در سنن ابن ماجه آمده است:
مهدی از ما اهل‌بیت است.۸
و سنن ابی‌داود نقل می‌کند:
مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است.۹
کتاب «حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی» نام ۵۵ نفر از صحابه را که احادیث مهدویت را در منابع اهل‌سنت نقل کرده‌اند فهرست می‌کند. همین پژوهش، ۱۷ دانشمند اهل‌سنت را که بر درستی یا تواتر این روایات تصریح کرده‌اند نام می‌برد و یادآور می‌شود پژوهش‌های گسترده‌تر، شمار این عالمان را به بیش از ۶۰ نفر رسانده‌اند.۱۰
پس با یک خبر گوشه‌افتاده روبه‌رو نیستیم؛ با تصویری شناخته‌شده در حافظهٔ اسلامی طرفیم.
زنجیره چگونه به امام حسن عسکری(ع) رسید؟
فاصلهٔ پیامبر اکرم(ص) تا امام مهدی(عج) با یک پرش ناگهانی پر نشده است. هر امام، جانشین بعدی را به یاران قابل اعتماد معرفی می‌کرد: امیرالمؤمنین علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع)، امام کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری علیهم‌السلام.
امام هادی علیه‌السلام هم امام پس از خود و هم وضعیت جانشینِ پس از او را توضیح دادند:
جانشین پس از من، فرزندم حسن است. اما شما با جانشین پس از او چگونه خواهید بود؟ چون شخص او را نمی‌بینید. او را «حجت از خاندان محمد» بخوانید.۱۱
این سخن پیش از آغاز غیبت گفته شد. یعنی جامعهٔ شیعه ناگهان با یک اتفاق توضیح‌نداده روبه‌رو نشد؛ برای مرحلهٔ بعد آماده شده بود.
پدر، نام فرزندش را روشن گفت
اینجا نشانی‌ها از یک عنوان کلی به یک نام کامل می‌رسند. امام حسن عسکری علیه‌السلام فرمودند:
فرزندم محمد، امام و حجت پس از من است. هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.۱۲
این معرفی فقط یک جمله نبود. حکیمه خاتون، عمهٔ امام حسن عسکری(ع)، شب ولادت را گزارش کرده است. گروهی از یاران مورد اعتماد نیز حضرت را در زمان حیات پدر دیدند و معرفی او را از امام شنیدند.۱۳
پنهان‌بودن ولادت از حکومت عباسی عجیب نبود؛ خانهٔ امام زیر مراقبت بود و جان کودک باید حفظ می‌شد. خبر برای مأموران عمومی نشد، اما برای افراد مورد اعتماد روشن و قابل انتقال بود.
بعد از شهادت پدر، ردّ تاریخی قطع نشد
با شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ هجری، دورهٔ غیبت صغری آغاز شد. نزدیک به هفتاد سال، چهار نمایندهٔ خاص یکی پس از دیگری واسطهٔ ارتباط شیعیان با حضرت بودند: عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری.
نفر اول و فرزندش پیش از آن نزد امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) شناخته‌شده بودند. امام حسن عسکری(ع) دربارهٔ آن دو فرمودند:
عمری و پسرش هر دو مورد اعتمادند؛ آنچه از سوی من به شما برسانند، از من رسانده‌اند و آنچه از قول من بگویند، سخن من است.۱۴
نامه‌ها، پاسخ‌ها و شبکهٔ وکالت، تاریخ امام دوازدهم را از یک ادعای بی‌ردپا جدا می‌کند. بعد هم آخرین توقیع، پایان نیابت خاص و آغاز غیبت کبری را به‌روشنی اعلام کرد.
حالا جواب کوتاه، پشتوانه دارد
از پیامبر(ص) شروع کردیم و قدم‌به‌قدم جلو آمدیم:
- ادامهٔ هدایت با قرآن و اهل‌بیت؛
- آغاز امامت با علی علیه‌السلام؛
- دوازده حلقه در این رشته؛
- حضرت مهدی(عج) از اهل‌بیت(ع) و نسل حضرت فاطمه(س)؛
- معرفی پیوستهٔ امامان تا امام حسن عسکری(ع)؛
- معرفی محمد بن الحسن به دست پدر؛
- ولادت ثبت‌شده و ارتباط منظم غیبت صغری.
این قطعه‌ها یک نام را نشان می‌دهند:
امام زمان ما حضرت محمد بن الحسن المهدی علیهماالسلام، دوازدهمین امام و حجت زندهٔ خداست.
اگر دوست داری هر حلقه را بدون عجله و با روایت کامل‌تر ببینی، مسیر تفکر «از کجا می‌دانیم امام زمان کیست؟» همین راه را در هشت مقالهٔ کوتاه ادامه می‌دهد.
مسیر تفکراز کجا می‌دانیم امام زمان کیست؟آغاز مسیر · ۸ گام ←متن عربی آیات و روایات
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۱، مقدمه مؤلف: إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي، فَإِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ. ↩
- صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة، ح ۲۴۰۸: أَلَا وَإِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ ثَقَلَيْنِ: أَوَّلُهُمَا كِتَابُ اللَّهِ فِيهِ الْهُدَى وَالنُّورُ… وَأَهْلُ بَيْتِي، أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي. پژوهش‌های حدیث ثقلین بیش از سی صحابی را نام می‌برند؛ بخش «مخرّجین حدیث ثقلین» در «عبقات الأنوار» نیز ۱۸۷ عالم اهل‌سنت را که حدیث را نقل یا تأیید کرده‌اند معرفی می‌کند. ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب الإشارة والنص على أمير المؤمنين، حدیث غدیر: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ. ↩
- سنن ترمذی، ح ۳۷۱۳: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ. نیز: علامه عبدالحسین امینی، الغدیر، ج ۱، فهرست راویان حدیث غدیر از صحابه، تابعین و عالمان اهل‌سنت. ↩
- کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۱، باب ۲۴، ح ۵: إِنَّ عَدَدَهُمْ كَعَدَدِ الشُّهُورِ… أَوَّلُهُمْ هَذَا وَآخِرُهُمُ الْمَهْدِيُّ. ↩
- صحیح مسلم، کتاب الإمارة، ح ۱۸۲۱: لَا يَزَالُ هَذَا الدِّينُ عَزِيزًا إِلَى اثْنَيْ عَشَرَ خَلِيفَةً… كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ. ↩
- کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۱، باب ۲۴، ح ۵: وَمِنْ بَعْدِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِهِ… تَاسِعُهُمُ الْقَائِمُ. ↩
- سنن ابن ماجه، کتاب الفتن، ح ۴۰۸۵: الْمَهْدِيُّ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ، يُصْلِحُهُ اللَّهُ فِي لَيْلَةٍ. ↩
- سنن ابی‌داود، کتاب المهدی، ح ۴۲۸۴: الْمَهْدِيُّ مِنْ عِتْرَتِي، مِنْ وَلَدِ فَاطِمَةَ. ↩
- سید ثامر هاشم عمیدی، حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی، ترجمه محمدباقر محبوب‌القلوب، ص ۵۲ تا ۶۶. ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب الإشارة والنص على صاحب الدار، ح ۱؛ نیز کمال‌الدین، ج ۱، باب ۳۵، ح ۵: الْخَلَفُ مِنْ بَعْدِي ابْنِيَ الْحَسَنُ… قَالَ: قُولُوا الْحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ. ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۲، باب ۳۸، ح ۹: ابْنِي مُحَمَّدٌ هُوَ الْإِمَامُ وَالْحُجَّةُ بَعْدِي، مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَعْرِفْهُ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً. ↩
- شیخ طوسی، کتاب الغیبة، باب اخبار ولادت صاحب‌الزمان، ح ۲۰۴: يَا عَمَّةُ، اجْعَلِي إِفْطَارَكِ اللَّيْلَةَ عِنْدَنَا، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ سَيَسُرُّكِ بِوَلِيِّهِ وَحُجَّتِهِ عَلَى خَلْقِهِ، خَلِيفَتِي مِنْ بَعْدِي. ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة؛ شیخ طوسی، کتاب الغیبة، باب نمایندگان خاص، ح ۳۲۲: الْعَمْرِيُّ وَابْنُهُ ثِقَتَانِ… فَاسْمَعْ لَهُمَا وَأَطِعْهُمَا، فَإِنَّهُمَا الثِّقَتَانِ الْمَأْمُونَانِ. ↩