اگر کسی که قدرِ کارها را بهتر از ما می‌شناسد، بگوید حاضر است تمام عمرش را صرف کاری کند، احتمالاً مکث می‌کنیم. می‌خواهیم بدانیم آن کار چیست که چنین جایگاهی دارد.
در سخنی از امام صادق علیه‌السلام، همین انتخاب پیش چشم قرار می‌گیرد. سخن از فرصتی کوتاه، دیداری گذرا یا چند روز همراهی نیست؛ از «روزهای زندگی» است.
«اگر او را درک می‌کردم… »
در «الغیبة» نعمانی نقل شده که از امام صادق(ع) پرسیدند: آیا قائم به دنیا آمده است؟ حضرت پاسخ دادند:
نه؛ و اگر او را درک می‌کردم، در همه روزهای زندگی‌ام به او خدمت می‌کردم.۱
پاسخ نخست به زمان امام صادق(ع) مربوط است؛ حضرت پیش از ولادت امام مهدی علیه‌السلام زندگی می‌کردند. اما بخش دوم، سخنی درباره ارزشِ خدمت است؛ ارزشی که با گذشت زمان کم نمی‌شود.
برای کسی که امام صادق(ع) را راهنمای معصوم می‌شناسد، این انتخاب وزن ویژه‌ای دارد. امام ارزش راه‌ها را می‌شناسد و زندگی‌اش را بر پایه رضای خدا تنظیم می‌کند. وقتی خدمت به قائم را برای تمام عمر می‌خواهد، می‌فهمیم با کاری در حاشیه کارهای مهم روبه‌رو نیستیم.
خدمت به امام، می‌تواند جهت یک عمر باشد. این نتیجه، دعوتی است برای نگاه دوباره به استعداد، وقت و توان خودمان: چه بخشی از آن می‌تواند در راه امام زنده به کار بیاید؟
خدمت، از کجا وارد زندگی می‌شود؟
اولین تصویر از خدمت ممکن است کاری خاص و دور از دسترس باشد. اما خود امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در نامه‌ای به عثمان بن حنیف، شکل یاری‌کردن امام را چنین بیان می‌کنند:
آگاه باشید، شما توان آن شیوه زندگی مرا ندارید؛ اما با پرهیزکاری، کوشش، پاک‌دامنی و درست‌کاری مرا یاری کنید.۲
در این بیان، یاری امام با ساختن شخصیت انسان پیوند خورده است. کسی که با نیت همراهی امام معصوم(ع) از گناهان دوری می‌کند، امانت‌دارتر می‌شود یا حق مردم را دقیق‌تر رعایت می‌کند، فقط تغییری شخصی نکرده؛ در عمل به راه امام نزدیک‌تر شده است.
در توقیع نقل‌شده از حضرت مهدی(عج) خطاب به شیخ مفید نیز آمده است:
پس هریک از شما کاری انجام دهد که او را به محبت ما نزدیک می‌کند و از آنچه او را به ناخشنودی و خشم ما نزدیک می‌کند دوری کند.۳
معیار، پسند امام است. با این معیار، خدمت می‌تواند صورت‌های گوناگون پیدا کند: توضیح درست یک پرسش دینی، مراقبت از آبروی یک نفر، برطرف‌کردن نیازی واقعی یا به‌کارگرفتن یک مهارت برای کاری خیر. ارزش کار به سروصدای آن وابسته نیست؛ به درستی، سودمندی و نیتش وابسته است.
امام باقر علیه‌السلام، در توضیح آیه «صبر کنید، پایداری ورزید و پیوندتان را نگه دارید»، می‌فرمایند:
بر انجام واجبات شکیبا باشید، در برابر دشمن خود پایداری کنید و با امامِ مورد انتظارتان پیوند داشته باشید.۴
خود آیه نیز می‌گوید:
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صبر کنید و پایداری ورزید و آماده و پیوسته بمانید، و تقوای خدا پیشه کنید، باشد که رستگار شوید.۵
دوری از گناهان و انجام واجبات، خود از راه‌های پیوند با امام زمان(عج) است. وقتی این اعمال را با نیت همراهی ایشان انجام می‌دهیم، پیوند با امام در زندگی‌مان شکل عملی پیدا می‌کند.
دعای فرج، خودِ یک عمل است
گاهی دعا را در مقابل عمل می‌گذاریم؛ انگار تا کاری بیرونی انجام نشود، اتفاق مهمی نیفتاده است. اما در نگاه دینی، روکردن به خدا و درخواست گشایش، خود کاری واقعی است. این کار، در سخن خود امام مهدی(عج) جای روشنی دارد:
برای تعجیل فرج بسیار دعا کنید؛ زیرا آن، گشایش شماست.۶
برای جمله «آن، گشایش شماست»، دو خوانش قابل طرح است. در خوانش نخست، اشاره به فرج حضرت است: ظهور ایشان، گشایش برای مردم نیز هست؛ چون عدالت و هدایت به زندگی آنان می‌رسد.
در خوانش دوم، اشاره به خود دعاست: دعا برای فرج می‌تواند به اذن خدا سبب گشایشِ دعا‌کننده نیز بشود. نویسنده «مکیال‌المکارم» این احتمال را صریحاً بیان می‌کند و می‌نویسد:
این دعا، به خواست خدای متعال، سبب گشایش شما و آسودگی‌تان از هر سختی و اندوه می‌شود.۷
در هر دو خوانش، دعای فرج از خیر زندگی ما جدا نیست: هم چشم به گشایش عمومی داریم و هم برای گرفتاری‌های خود به رحمت خدا رو می‌کنیم.
یک همراهی روشن و قابل ادامه
از میان کارهای فراوان، می‌توان یک همراهیِ کوچک اما ماندنی انتخاب کرد: زمانی کوتاه برای دعای فرج و یک کار سودمند که واقعاً امکان انجامش را داریم. کوچک‌بودنِ آغاز، مانع عمیق‌شدنِ راه نیست.
اگر پرسشی درباره شناخت حضرت برای کسی مطرح شده، رساندن یک مطلب مستند درباره هویت امام زمان می‌تواند مفیدتر از فرستادن انبوه پیام‌های نامرتبط باشد. اگر کسی در سختی به تکیه‌گاهی نیاز دارد، مقاله «وقتی چنین پناهی داریم، چرا تنها بمانیم؟» ادامه‌ای طبیعی است. کمک زمانی بهتر می‌نشیند که به نیاز واقعی دیگری توجه کند.
امام صادق(ع) از خدمتی برای همه روزهای زندگی سخن گفته‌اند. ما می‌توانیم نخستین روزِ این جهت‌گیری را همین امروز قرار دهیم؛ با یک دعای آگاهانه و کاری که از دستمان برمی‌آید.
و پرسشی امیدبخش باقی می‌ماند: آیا این دعا و روکردنِ مردم می‌تواند در نزدیک‌شدن گشایش نقش داشته باشد؟ گام پنجم، درباره فرجی است که می‌تواند نزدیک‌تر از تصور ما باشد.
متن عربی و منابع آیات و روایات
- نعمانی، الغیبة، باب ۱۳، روایت خلاد بن صفار؛ شماره ۴۶ در متن چاپی پیوندشده و شناسه ۴۵ در پایگاه. سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: هَلْ وُلِدَ الْقَائِمُ؟ فَقَالَ: لَا، وَلَوْ أَدْرَكْتُهُ لَخَدَمْتُهُ أَيَّامَ حَيَاتِي. متن روایت. ↩
- نهج‌البلاغه، نامه ۴۵ به عثمان بن حنیف؛ فراز پس از بیان ساده‌زیستی امیرالمؤمنین(ع). أَلَا وَإِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ، وَلَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَاجْتِهَادٍ وَعِفَّةٍ وَسَدَادٍ. متن نامه و شرح آن. ↩
- احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج ۲، توقیع خطاب به شیخ مفید، فراز توصیه به شیعیان. فَلْيَعْمَلْ كُلُّ امْرِئٍ مِنْكُمْ بِمَا يُقَرِّبُ بِهِ مِنْ مَحَبَّتِنَا، وَلْيَتَجَنَّبْ مَا يُدْنِيهِ مِنْ كَرَاهَتِنَا وَسَخَطِنَا. متن توقیع. ↩
- نعمانی، الغیبة، ص ۲۰۴ در نسخه نقل‌شده، روایت برید بن معاویه از امام باقر(ع). اصْبِرُوا عَلَى أَدَاءِ الْفَرَائِضِ، وَصَابِرُوا عَدُوَّكُمْ، وَرَابِطُوا إِمَامَكُمُ الْمُنْتَظَرَ. متن روایت و مشخصات منبع. ↩
- قرآن کریم، آل‌عمران، آیه ۲۰۰؛ متن کامل. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ. آیه. «مرابطه» در معنای لغوی، آمادگی و پیوستگی در موضع است؛ پیوند با امام، توضیح روایت پیشین است. ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۲، باب ۴۵، حدیث ۴، ص ۴۸۵؛ توقیع به اسحاق بن یعقوب، فراز دعای فرج. وَأَكْثِرُوا الدُّعَاءَ بِتَعْجِيلِ الْفَرَجِ، فَإِنَّ ذَلِكَ فَرَجُكُمْ. نقل توقیع در مکیال‌المکارم. ↩
- سید محمدتقی موسوی اصفهانی، مکیال‌المکارم، ج ۲، ص ۴۴، چاپ مؤسسة الأعلمی، بخش اوقات دعا و هنگام سختی‌ها؛ سخن مؤلف، نه حدیثی جداگانه. بِنَاءً عَلَى احْتِمَالِ رُجُوعِ اسْمِ الْإِشَارَةِ إِلَى الدُّعَاءِ، يَعْنِي أَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ يَكُونُ سَبَبًا لِفَرَجِكُمْ، وَاسْتِرَاحَتِكُمْ مِنْ كُلِّ شِدَّةٍ وَغَمٍّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. متن کتاب. ↩