بعضی عددها فقط عدد نیستند؛ مثل مختصاتی‌اند که نمی‌گذارند مسیر را گم کنی.
در بحث امامت، «دوازده» همین نقش را دارد. اگر این عدد را برداری، هر فهرستی می‌تواند ساخته شود. اما وقتی پیامبر اکرم(ص) شمار جانشینان را مشخص کرده‌اند، دایرهٔ پاسخ خیلی کوچک‌تر می‌شود.
روایتی که اول و آخر را کنار هم می‌گذارد
شیخ صدوق در «کمال‌الدین» از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نقل می‌کند:
شمار امامان پس از من مانند شمار ماه‌های سال، دوازده نفر است. نخستین آنان علی و آخرینشان مهدی است.۱
این روایت فقط عدد نمی‌دهد؛ ابتدا و انتهای رشته را هم نشان می‌دهد. راه با امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام آغاز می‌شود و به حضرت مهدی علیه‌السلام می‌رسد.
در ادامهٔ همان نقل، پیامبر اکرم(ص) از امام حسین(ع) و نه امام از نسل او سخن می‌گویند و نهمین آنان را قائم معرفی می‌کنند.۲
پس «مهدی» یک شخصیت جدا از زنجیرهٔ اهل‌بیت نیست؛ آخرین حلقهٔ همان رشته است.
آیا عدد دوازده فقط در کتاب‌های شیعه آمده؟
نه. بعد از روشن‌شدن روایت شیعه، جالب است ببینیم منابع اهل‌سنت هم اصل این عدد را ثبت کرده‌اند.
در صحیح مسلم از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است:
این دین تا دوازده جانشین، استوار و عزیز خواهد بود؛ همهٔ آنان از قریش‌اند.۳
صورت‌های نزدیک این حدیث در صحیح بخاری، سنن ابی‌داود و مسند احمد نیز آمده است.۴ در مجموع، این مضمون در دست‌کم شش مجموعه و مرجع مشهور اهل‌سنت ــ صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی‌داود، سنن ترمذی، مسند احمد و معجم طبرانی ــ ثبت شده است.
منابع اهل‌سنت نام دوازده نفر را در همین حدیث ردیف نمی‌کنند؛ اما عدد و قریشی‌بودن آنان را نگه داشته‌اند. روایات اهل‌بیت، همان نقشه را کامل می‌کنند و نام‌ها را به هم پیوند می‌دهند.
این دوازده نفر چه کسانی‌اند؟
در نگاه امامیه، رشته چنین است:
- امیرالمؤمنین علی(ع)؛
- امام حسن(ع)؛
- امام حسین(ع)؛
- امام سجاد(ع)؛
- امام باقر(ع)؛
- امام صادق(ع)؛
- امام کاظم(ع)؛
- امام رضا(ع)؛
- امام جواد(ع)؛
- امام هادی(ع)؛
- امام حسن عسکری(ع)؛
- حضرت محمد بن الحسن المهدی علیهم‌السلام.
این فهرست بعداً و با نگاه به یک عدد ساخته نشده است. هر امام، امام پس از خود را معرفی کرده و یک زنجیرهٔ پیوسته پدید آمده است؛ زنجیره‌ای که در مقاله‌های بعد آن را دنبال می‌کنیم.
چرا این عدد مهم است؟
چون اجازه نمی‌دهد «امام» به عنوانی باز برای هر پیشوای محبوب یا هر حاکم موفق تبدیل شود. امامان این مسیر:
- از خاندان پیامبر(ص) هستند؛
- شمارشان دوازده نفر است؛
- با معرفی الهی شناخته می‌شوند؛
- و آخرینشان مهدی موعود است.
تا اینجا می‌دانیم دنبال چه زنجیره‌ای هستیم. حالا باید روی آخرین حلقه زوم کنیم: پیامبر اکرم(ص) برای شناخت حضرت مهدی(عج) چه نشانی‌هایی داده‌اند؟
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۱، باب ۲۴، ح ۵: إِنَّ عَدَدَهُمْ كَعَدَدِ الشُّهُورِ… أَوَّلُهُمْ هَذَا وَآخِرُهُمُ الْمَهْدِيُّ. ↩
- همان: وَمِنْ بَعْدِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِهِ… تَاسِعُهُمُ الْقَائِمُ الَّذِي يَمْلَأُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِ الْأَرْضَ نُورًا بَعْدَ ظُلْمَتِهَا وَعَدْلًا بَعْدَ جَوْرِهَا. ↩
- صحیح مسلم، کتاب الإمارة، ح ۱۸۲۱: لَا يَزَالُ هَذَا الدِّينُ عَزِيزًا مَنِيعًا إِلَى اثْنَيْ عَشَرَ خَلِيفَةً… كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ. ↩
- صحیح بخاری، کتاب الأحکام، ح ۷۲۲۲ و ۷۲۲۳؛ سنن ابی‌داود، ح ۴۲۷۹ تا ۴۲۸۱؛ سنن ترمذی، کتاب الفتن؛ مسند احمد، روایت جابر بن سمره؛ معجم طبرانی. ↩
مسیر تفکر · از کجا می‌دانیم امام زمان کیست؟