اگر فقط می‌شنیدیم «روزی مهدی می‌آید»، هنوز آدم‌های زیادی می‌توانستند این نام را برای خود بردارند. اما روایات به یک لقب بسنده نکرده‌اند؛ مثل نشانی یک خانه، هر بار جزئی تازه داده‌اند تا راه اشتباه نشود.
بیایید این نشانی‌ها را از منابع خود اهل‌بیت کنار هم بگذاریم.
او از همین خانه است
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:
مهدی از ما اهل‌بیت است؛ خداوند کار او را در یک شب سامان می‌دهد.۱
اولین مرز روشن می‌شود: مهدی شخصیتی جدا از خاندان پیامبر(ص) نیست. آینده‌ای که او می‌سازد، ادامهٔ همان راهی است که پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) آغاز کرده‌اند.
از نسل حضرت فاطمه(س) است
در روایت دیگری، پیامبر اکرم(ص) دایره را دقیق‌تر می‌کنند:
مهدی از فرزندان فاطمه است.۲
حالا فقط نمی‌دانیم او «از اهل‌بیت» است؛ می‌دانیم این پیوند از مسیر حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها ادامه دارد. در روایات امامان، این رشته باز هم روشن‌تر می‌شود و به نسل امام حسین علیه‌السلام می‌رسد.
نهمین امام از نسل امام حسین(ع) است
امام حسین علیه‌السلام از پیامبر(ص) نقل می‌کنند:
امامان پس از من دوازده نفرند؛ نخستینشان علی بن ابی‌طالب و آخرینشان قائم است… و نهمین نفر از فرزندان توست.۳
این‌جا سه قطعه به هم قفل می‌شوند: دوازده امام، پایان این رشته با قائم، و قرارگرفتن او در نسل امام حسین علیه‌السلام.
نام او محمد است و پدرش امام حسن عسکری(ع)
هرچه جلوتر می‌رویم، نشانی‌ها از یک معرفی کلی به یک هویت تاریخی می‌رسند. امام حسن عسکری علیه‌السلام دربارهٔ فرزند خود فرمودند:
فرزندم محمد، امام و حجت پس از من است. هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.۴
دیگر فقط از «مهدی آینده» حرف نمی‌زنیم. نام او محمد است، پدرش امام حسن عسکری(ع) است و جایگاهش در زنجیرهٔ امامت نیز روشن شده است.
کاری که با نام او گره خورده است
در روایات، مهدی با عدالت شناخته می‌شود؛ نه با یک وعدهٔ مبهم و دور. پیامبر(ص) فرمودند:
اگر از دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خدا آن روز را طولانی می‌کند تا مردی از خاندان من قیام کند و زمین را، چنان‌که از ستم پر شده، از عدل و داد پر کند.۵
این بشارت فقط دربارهٔ آمدن یک فرد نیست؛ دربارهٔ مقصد راه او هم هست: جهانی که در آن حق، حاشیه‌نشین نمی‌ماند.
این معرفی، یک روایت تنها نیست
در کتاب «حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی»، گزارش‌های فراوانی از بشارت پیامبر اکرم(ص) به حضرت مهدی(عج) گرد آمده است. این پژوهش نام ۵۵ صحابی را که احادیث مهدویت از آنان در منابع اهل‌سنت نقل شده فهرست می‌کند. همچنین نام ۱۷ دانشمند اهل‌سنت را می‌آورد که بر درستی یا تواتر این احادیث تصریح کرده‌اند و یادآور می‌شود پژوهش‌های گسترده‌تر این شمار را به بیش از ۶۰ نفر رسانده‌اند.۶ یعنی تصویر مهدی موعود بر یک نقل دورافتاده تکیه ندارد؛ شبکه‌ای گسترده از راویان و کتاب‌ها آن را حفظ کرده‌اند.
پس از آن‌که منابع شیعه این هویت را با جزئیات روشن می‌کنند، در منابع اهل‌سنت هم اصل همین بشارت دیده می‌شود. سنن ابن‌ماجه «مهدی از ما اهل‌بیت است» را نقل می‌کند و سنن ابی‌داود او را از فرزندان حضرت فاطمه(س) معرفی می‌کند.۷
این نقل‌های مشترک قرار نیست جای معرفی دقیق اهل‌بیت را بگیرند؛ ارزششان در این است که نشان می‌دهند اصل بشارت به مهدی از خاندان پیامبر(ص)، در حافظهٔ گستردهٔ مسلمانان باقی مانده است.
حالا نشانی کامل‌تر شده است
تا این‌جا می‌دانیم مهدی موعود:
- از اهل‌بیت پیامبر(ص) است؛
- از نسل حضرت فاطمه(س) است؛
- نهمین امام از نسل امام حسین(ع) است؛
- آخرین امام از دوازده امام است؛
- نامش محمد و پدرش امام حسن عسکری(ع) است؛
- و قیام او با برپایی عدالت شناخته می‌شود.
اما هنوز یک فاصلهٔ تاریخی مانده: این رشته چگونه، امام‌به‌امام، به امام حسن عسکری علیه‌السلام رسید؟ مقالهٔ بعدی همین زنجیره را دنبال می‌کند.
متن عربی آیات و روایات
- «الْمَهْدِيُّ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ، يُصْلِحُهُ اللَّهُ فِي لَيْلَةٍ.» این مضمون در منابع شیعه، از جمله کمال‌الدین و تمام‌النعمه، در ابواب روایات پیامبر(ص) دربارهٔ قائم آمده است. ↩
- «الْمَهْدِيُّ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ.» شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، روایات مربوط به نسب حضرت قائم. ↩
- «الْأَئِمَّةُ بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ، أَوَّلُهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَآخِرُهُمُ الْقَائِمُ… وَالتَّاسِعُ مِنْ وُلْدِكَ يَا حُسَيْنُ.» شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۱، باب نص پیامبر(ص) بر قائم. ↩
- «ابْنِي مُحَمَّدٌ هُوَ الْإِمَامُ وَالْحُجَّةُ بَعْدِي، مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَعْرِفْهُ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً.» شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۲، باب ۳۸. ↩
- «لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَخْرُجَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِي فَيَمْلَأَهَا عَدْلًا وَقِسْطًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْرًا وَظُلْمًا.» شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۱، روایات پیامبر(ص) دربارهٔ قائم. ↩
- سید ثامر هاشم عمیدی، حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی، بخش «گستردگی روایات مهدی»، ص ۵۲ تا ۶۶؛ فهرست ۵۵ صحابی، ۱۷ دانشمند اهل‌سنتِ تصریح‌کننده به صحت یا تواتر و اشاره به پژوهش‌هایی با بیش از ۶۰ دانشمند. ↩
- سنن ابن‌ماجه، کتاب الفتن، باب خروج المهدی، ح ۴۰۸۵: «الْمَهْدِيُّ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ»؛ سنن ابی‌داود، کتاب المهدی، ح ۴۲۸۴: «الْمَهْدِيُّ مِنْ عِتْرَتِي مِنْ وَلَدِ فَاطِمَةَ.» ↩