گاهی اعتقاد به حضرت مهدی علیه‌السلام چنان روایت می‌شود که انگار فقط یک باور درون‌شیعی است. اما کافی است سراغ کتاب‌های حدیثی مشهور اهل‌سنت برویم: ابوداوود بخشی را با عنوان «کتاب المهدی» آورده، ترمذی بابی با نام «آنچه درباره مهدی رسیده است» دارد و ابن‌ماجه نیز احادیث «خروج مهدی» را ثبت کرده است.
پس پرسش دقیق‌تر این نیست که آیا در منابع اهل‌سنت از مهدی سخنی هست؛ پرسش این است که این منابع چه ویژگی‌هایی را درباره او ثبت کرده‌اند، این نقل‌ها چه اندازه گسترده‌اند و کدام بخش از تصویر حضرت، میان مسلمانان مشترک است.
نقطه آغاز: مهدی در سخن خود اهل‌بیت(ع)
برای شناخت اعتقاد شیعه، نخست باید به سخن خاندان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم برگشت. در روایات شیعه، مهدی فقط مرد صالحی در آینده‌ای نامعلوم نیست؛ جای او در زنجیره امامان و نسبت خانوادگی‌اش روشن شده است.
دعبل خزاعی شعری را در حضور امام رضا علیه‌السلام خواند و از قیام امامی از خاندان پیامبر(ص) گفت. امام رضا(ع) پس از آن، امامان بعد از خود را نام بردند و فرمودند:
ای دعبل، امام پس از من فرزندم محمد است؛ پس از محمد، فرزندش علی؛ پس از علی، فرزندش حسن؛ و پس از حسن، فرزندش حجتِ قائم است؛ همان که در غیبتش انتظار او را می‌کشند و در ظهورش از او اطاعت می‌کنند. اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، خدا همان روز را طولانی می‌کند تا او قیام کند و زمین را همان‌گونه که از ستم پر شده، از عدالت پر سازد.۱
این روایت چند قطعه را کنار هم می‌گذارد: شخصِ حضرت، پدران ایشان، غیبت، انتظار، ظهور و عدالت جهانی. بنابراین وقتی سراغ منابع اهل‌سنت می‌رویم، قرار نیست هویت حضرت را از نو و تنها از آن منابع بسازیم؛ می‌خواهیم ببینیم چه بخش‌هایی از همین وعده، بیرون از میراث حدیثی شیعه نیز با صراحت نقل شده است.
اصل آمدن مهدی؛ وعده‌ای که فراموش نمی‌شود
در منابع شیعه، پیامبر اکرم(ص) این وعده را چنان قطعی بیان کرده‌اند که حتی باقی‌ماندن یک روز از عمر جهان نیز آن را لغو نمی‌کند. امام حسین علیه‌السلام از پیامبر(ص) نقل می‌کنند:
اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، خدا آن روز را طولانی می‌کند تا مردی از فرزندان من قیام کند و زمین را همان‌گونه که از ستم و بیداد پر شده، از عدل و داد پر سازد.۲
همین مضمون در «سنن ابی‌داود»، یکی از شش مجموعه حدیثی مشهور اهل‌سنت، از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نقل شده است:
اگر از روزگار جز یک روز نمانده باشد، خدا مردی از اهل‌بیت مرا برمی‌انگیزد که زمین را همان‌گونه که از ستم پر شده، از عدالت پر می‌کند.۵
دو روایت از دو مجموعه حدیثی جدا، یک هسته مشترک دارند: آمدن مهدی(عج) یک احتمال کم‌رنگ در حاشیه تاریخ نیست؛ وعده‌ای قطعی و گره‌خورده به پایان مسیر جهان است.
مهدی از اهل‌بیت پیامبر و نسل حضرت زهرا(س) است
تعبیر «مهدی» به‌تنهایی می‌توانست بر افراد بسیاری اطلاق شود؛ به همین دلیل، نسبت خانوادگی حضرت اهمیت دارد. در میراث شیعه این نسبت با معرفی امامان تا حضرت محمد بن الحسن المهدی(عج) کامل می‌شود. در منابع اهل‌سنت نیز مرز نخست کاملاً روشن است.
ام‌سلمه از پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کند:
مهدی از خاندان من و از فرزندان فاطمه است.۳
این عبارت کوتاه، دو ابهام را کنار می‌زند: مهدی موعود از خاندان پیامبر(ص) است و این پیوند از راه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها ادامه پیدا می‌کند. بنابراین اصلِ «مهدیِ فاطمی» نه فقط در کتاب‌های شیعه، بلکه در کتابی مانند سنن ابی‌داود نیز ثبت شده است.
نام او با نام پیامبر(ص) هماهنگ است
ترمذی در بابی که صریحاً برای روایات مهدی گشوده، از عبدالله بن مسعود نقل می‌کند:
دنیا به پایان نمی‌رسد تا مردی از اهل‌بیت من بر عرب فرمان براند که نامش با نام من هماهنگ است.۴
خود ترمذی این حدیث را «حسن صحیح» معرفی کرده است. کنار هم گذاشتن این روایت و حدیث پیشین، تصویر را مشخص‌تر می‌کند: مرد موعود از اهل‌بیت پیامبر(ص)، از نسل حضرت زهرا(س) و هم‌نام رسول خداست. در منابع شیعه این نشانه‌ها به نام کامل حضرت، یعنی محمد بن الحسن المهدی(عج)، می‌رسند.
مأموریت او: بازگرداندن عدالت به زمین
محور مشترک بسیاری از احادیث مهدی، فقط نسب و نام نیست؛ کاری است که او در جهان انجام می‌دهد. پیام اصلی با عبارت‌هایی نزدیک بارها تکرار شده است: زمینِ پرشده از ستم، با قیام او از عدل و داد پر می‌شود.
این وعده، عدالت را به یک توصیه فردی یا آرزوی شخصی محدود نمی‌کند. سخن از زمینی است که وضعیت عمومی آن تغییر می‌کند. مهدی(عج) در این روایات، تنها کسی نیست که خود عادل زندگی می‌کند؛ او حجت الهی‌ای است که عدالت را در اندازه‌ای فراگیر برپا می‌سازد.
به همین دلیل است که منابع شیعه و اهل‌سنت، با وجود تفاوت در برخی جزئیات، در معرفیِ هدف ظهور به یک نقطه روشن می‌رسند: پایانِ پذیرفته‌شده جهان، ماندنِ همیشگی ظلم نیست.
خدا کار او را در یک شب سامان می‌دهد
در «سنن ابن‌ماجه» از امیرالمؤمنین علی(ع) روایتی آمده که از سرعت فراهم‌شدن امر حضرت سخن می‌گوید:
مهدی از ما اهل‌بیت است؛ خدا کار او را در یک شب سامان می‌دهد.۶
این روایت درباره اصل هویت مهدی دو نکته دیگر را تثبیت می‌کند: او از اهل‌بیت(ع) است و آغاز گشایش به قدرت خدا وابسته است. طولانی‌شدن دوران انتظار به این معنا نیست که فراهم‌شدن فرج نیز الزاماً باید به همان اندازه آهسته باشد. خدایی که وعده را داده، می‌تواند مقدمات تحقق آن را در زمانی کوتاه فراهم کند.
آیا اینها چند روایت پراکنده‌اند؟
اگر سخن از حضرت مهدی(عج) تنها در یک کتاب و از یک راوی آمده بود، می‌شد آن را خبری دورافتاده تصور کرد. اما گستره نقل‌ها چنین اجازه‌ای نمی‌دهد.
محمد بن جعفر کتانی، دانشمند اهل‌سنت و نویسنده «نظم المتناثر من الحدیث المتواتر»، نام بیست صحابی را در مسیر نقل احادیث مهدی آورده و از فراوانی راه‌های نقل این روایات سخن گفته است.۷
محمد بن علی شوکانی نیز در رساله‌ای مستقل درباره تواتر احادیث مهدی، می‌نویسد که به پنجاه حدیث دست یافته و آنها را در مجموع متواتر می‌داند. او در گزارشی دیگر، در کنار این پنجاه حدیث از ۲۸ اثرِ نقل‌شده از صحابه نیز یاد می‌کند.۸
پژوهش «حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی» دامنه را از شمار روایت‌ها به تاریخ دانشمندان می‌برد: نام ۹۱ محدث، مؤلف و پژوهشگر اهل‌سنت را که احادیث مهدی را نقل یا بررسی کرده‌اند به ترتیب تاریخی فهرست می‌کند. همان پژوهش در بخشی جداگانه، تصریح ۱۹ دانشمند اهل‌سنت به فراوانی یا تواتر این احادیث را گرد آورده است.۹
این عددها یک معنا ندارند و نباید با هم جمع شوند: بیست، شمار صحابه در گردآوری کتانی است؛ پنجاه، شمار احادیثی است که شوکانی بررسی کرده؛ و ۹۱، شمار دانشمندان و مؤلفانی است که یک پژوهش تاریخی معرفی کرده است. اما همه آنها یک واقعیت را از زاویه‌های مختلف نشان می‌دهند: سخن از مهدی موعود در میراث اهل‌سنت، به یک راوی یا یک کتاب محدود نیست.
پس چه چیزهایی میان مسلمانان مشترک است؟
از همین روایت‌های روشن می‌توان هسته مشترک را بدون بزرگ‌نمایی صورت‌بندی کرد:
- ظهور مهدی(عج) وعده‌ای ریشه‌دار در سخن پیامبر اکرم(ص) است؛
- حضرت از اهل‌بیت پیامبر(ص) و نسل حضرت فاطمه زهرا(س) است؛
- نام ایشان با نام پیامبر(ص) هماهنگ است؛
- مأموریت ایشان برپایی عدالتی فراگیر پس از گسترش ستم است؛
- روایات مربوط به حضرت از راه‌های متعدد، در کتاب‌های گوناگون و طی قرن‌های پی‌درپی نقل شده‌اند.
این اشتراک مهم است؛ چون نشان می‌دهد اصل مهدویت یک باور دیرهنگام و جدا از سنت اسلامی نیست. نام باب‌های حدیثی، تعدد راویان و تصریح دانشمندان به تواتر، همگی از حضور قدیمی و گسترده این عقیده در جهان اسلام خبر می‌دهند.
قدم بعدی: از نشانه‌ها به شناخت شخص حضرت
اکنون سؤال دیگر فقط این نیست که «آیا مسلمانان از مهدی سخن گفته‌اند؟» پاسخ منابع روشن است. سؤال مهم‌تر این است که چگونه از این نشانه‌های مشترک به شناخت حضرت محمد بن الحسن المهدی(عج) می‌رسیم.
مقاله «امام زمان واقعی کیست؟» این زنجیره را یکجا و مستند مرور می‌کند. برای دنبال‌کردن استدلال در هشت گام کوتاه نیز مسیر «از کجا می‌دانیم امام زمان کیست؟» نقطه شروع مناسبی است. اگر می‌خواهید پیوند آیات قرآن با حضرت را جداگانه ببینید، مقاله «امام زمان(عج) در قرآن» ادامه همین پرونده است.
متن عربی و منابع روایات
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج۲، باب ۳۳، ح۶، از امام رضا(ع): يَا دِعْبِلُ، الْإِمَامُ بَعْدِي مُحَمَّدٌ ابْنِي، وَبَعْدَ مُحَمَّدٍ ابْنُهُ عَلِيٌّ، وَبَعْدَ عَلِيٍّ ابْنُهُ الْحَسَنُ، وَبَعْدَ الْحَسَنِ ابْنُهُ الْحُجَّةُ الْقَائِمُ الْمُنْتَظَرُ فِي غَيْبَتِهِ، الْمُطَاعُ فِي ظُهُورِهِ، لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَخْرُجَ فَيَمْلَأَ الْأَرْضَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْرًا. متن روایت. ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج۱، باب ۳۰، ح۴، از امام حسین(ع)، از پیامبر اکرم(ص): لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَخْرُجَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِي، فَيَمْلَأَهَا عَدْلًا وَقِسْطًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْرًا وَظُلْمًا. متن روایت. ↩
- ابوداوود سجستانی، سنن ابی‌داود، کتاب المهدی، ح۴۲۸۴، از ام‌سلمه: الْمَهْدِيُّ مِنْ عِتْرَتِي مِنْ وَلَدِ فَاطِمَةَ. متن روایت. ↩
- محمد بن عیسی ترمذی، جامع ترمذی، ابواب الفتن، باب «ما جاء فی المهدی»، ح۲۲۳۰، از عبدالله بن مسعود: لَا تَذْهَبُ الدُّنْيَا حَتَّى يَمْلِكَ الْعَرَبَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِي. ترمذی این حدیث را «حسن صحیح» خوانده است. متن روایت. ↩
- ابوداوود سجستانی، سنن ابی‌داود، کتاب المهدی، ح۴۲۸۳، از امیرالمؤمنین علی(ع): لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدَّهْرِ إِلَّا يَوْمٌ لَبَعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، يَمْلَؤُهَا عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْرًا. متن روایت. ↩
- محمد بن یزید ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، کتاب الفتن، باب خروج المهدی، ح۴۰۸۵، از امیرالمؤمنین علی(ع): الْمَهْدِيُّ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ، يُصْلِحُهُ اللَّهُ فِي لَيْلَةٍ. متن روایت. ↩
- محمد بن جعفر کتانی، نظم المتناثر من الحدیث المتواتر، بخش احادیث مهدی؛ کتانی پس از نام‌بردن از بیست صحابی، از فراوانی طرق و شهرت این روایات در میان مسلمانان سخن می‌گوید. نسخه برخط کتاب. ↩
- محمد بن علی شوکانی، التوضیح فی تواتر ما جاء فی المنتظر والدجال والمسیح؛ به نقل از الإذاعة لما کان وما یکون بین یدی الساعة. شوکانی می‌نویسد: وَالْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي الْمَهْدِيِّ الَّتِي أَمْكَنَ الْوُقُوفُ عَلَيْهَا مِنْهَا خَمْسُونَ حَدِيثًا… وَهِيَ مُتَوَاتِرَةٌ بِلَا شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ. او در الفتح الربانی در کنار این پنجاه حدیث، از ۲۸ اثر صحابه نیز یاد کرده است. نقل عبارت شوکانی. ↩
- ثامر هاشم حبیب العمیدی، حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی، بخش «راویان و مؤلفان اهل‌سنت» و بخش «تواتر احادیث مهدی». نویسنده نام ۹۱ محدث، مؤلف و پژوهشگر اهل‌سنت را به ترتیب تاریخی گرد آورده و در بخشی جداگانه، سخن ۱۹ دانشمند اهل‌سنت را که بر فراوانی یا تواتر احادیث مهدی تصریح کرده‌اند نقل می‌کند. نسخه برخط کتاب؛ معرفی و مشخصات اثر. ↩