امام زمان علیه‌السلام خود را به خورشیدی تشبیه کرده‌اند که ابر آن را از چشم‌ها پنهان کرده است؛ خورشیدی که همچنان نور می‌رساند و زندگی به برکت حضورش ادامه دارد.۱ لطف امام نیز تنها به کسانی نمی‌رسد که او را می‌بینند؛ همه جهان از وجود حجت خدا بهره می‌برد. بااین‌حال، بهره همه یکسان نیست.
امام باقر علیه‌السلام می‌فرمایند: «مَثَل امام، مَثَل کعبه است؛ مردم به سوی او می‌روند، نه آنکه او به سوی مردم بیاید.»۲ کعبه برای همه پابرجاست، اما کسی که رو به آن می‌ایستد و راهش را به سوی آن تنظیم می‌کند، نسبت دیگری با آن پیدا می‌کند. درباره امام نیز توجه، دعا و یاری، انسان را آگاهانه‌تر در مسیر لطف و هدایت ایشان قرار می‌دهد. خداوند و اهل‌بیت(ع) راه‌های این روکردن را به ما آموخته‌اند؛ نخستین و مهم‌ترین راه در این زمان، در کلام خود امام زمان(عج) آمده است.
راهی که خود امام پیش پای ما گذاشته‌اند
امام مهدی(عج) در توقیع خود می‌فرمایند:
برای تعجیل فرج بسیار دعا کنید؛ زیرا فرج شما در آن است.۳
این جمله دو نکته را هم‌زمان در خود دارد. نخست اینکه خود ظهور، فرج مردم است: گشوده‌شدن راه عدالت، آشکارشدن حقیقت و کناررفتن سلطه فراگیر ظلم، فقط گشایش شخص امام نیست؛ گشایش زندگی انسان‌هاست.
دوم اینکه دعا برای فرج نیز مایه گشایش دعاگوست. حضرت نفرموده‌اند فقط فرج «من»؛ فرموده‌اند «فرج شما». این دعا انسان را از بی‌تفاوتی بیرون می‌آورد، خواسته‌اش را با خواسته حجت خدا هم‌جهت می‌کند و او را در شمار کسانی قرار می‌دهد که امام را با زبان و دل یاری می‌کنند. تعبیر «بسیار دعا کنید» نیز نشان می‌دهد این راه برای حاشیه چند روز خاص نیست؛ خود حضرت خواسته‌اند در زندگی ما تکرار و زنده نگه داشته شود.
یاری امام، بی‌پاسخ نمی‌ماند
وقتی کسی برای فرج دعا می‌کند، فقط حاجتی برای آینده نگفته است؛ در حد توان خود به یاری امام برخاسته است. آیا امام چنین یاری‌ای را بی‌پاسخ می‌گذارد؟ سیره و سخن اهل‌بیت(ع) می‌گوید پاسخ امام کریم، از کار کوچک ما بزرگ‌تر است.
مکیال‌المکارم کتابی پژوهشی است که آیات و روایات مربوط به دعا برای امام زمان(عج)، آثار آن و وظایف دوران غیبت را گرد آورده است. مؤلف در یکی از بخش‌هایش توضیح می‌دهد که دعا برای فرج، نوعی یاری زبانی حضرت است و دعای خود امام را برای دعاگو در پی دارد. برای این نتیجه، هم به دعای حضرت درباره یاوران دین استناد می‌کند و هم به فرمان قرآن درباره پاسخ‌دادن به نیکی با پاسخی بهتر. سپس دعای امام را «کلید هر خیر و داسِ هر شر» می‌خواند.۴
همان کتاب برای ملموس‌کردن این معنا، داستان مردی اصفهانی را از الخرائج نقل می‌کند. آن مرد هنوز به امامت امام هادی علیه‌السلام باور نداشت؛ اما وقتی حضرت را در مسیر دربار متوکل دید، در دل برای نجات ایشان دعا کرد. امام، بی‌آنکه او چیزی بر زبان آورده باشد، رو به او کردند و فرمودند: «خدا دعایت را مستجاب کند، عمرت را طولانی و مال و فرزندت را فراوان سازد.» او سال‌ها بعد می‌گفت دعای حضرت در زندگی‌اش آشکارا تحقق یافته است.۵
نکته داستان فقط برآورده‌شدن چند خواسته نیست. مرد یک قدم قلبی به سوی امام برداشت و امام با دعایی بسیار گسترده‌تر پاسخ داد؛ حتی پیش از آنکه آن مرد از پیروان حضرت باشد. چنین خاندان کریمی، دعای خالصانه کسی را که امام زمانش را شناخته و برای فرج او دعا می‌کند، نادیده نمی‌گیرد.
هدیه‌ای که با ظاهر کوچک آن سنجیده نمی‌شود
علی بن مغیره به امام کاظم علیه‌السلام می‌گوید در ماه رمضان چند ختم قرآن انجام می‌دهد و ثواب هرکدام را به پیامبر(ص)، حضرت فاطمه(س) و امامان(ع) هدیه می‌کند. سپس می‌پرسد پاداش این کار چیست. امام می‌فرمایند:
پاداش تو این است که روز قیامت با آنان باشی.۶
چند آیه قرآن، نماز مستحبی، صدقه یا کار خیری را می‌توان به حضرت هدیه کرد. ممکن است هدیه در ظاهر کوچک باشد، اما پاسخ امام با اندازه محدود عمل ما سنجیده نمی‌شود. این هدیه یعنی: «در لحظه انجام این خیر، شما را به یاد داشتم و خواستم سهمی از آن برای شما باشد.»
قرآن و روایت از جبران چندبرابر می‌گویند
این قاعده فقط یک برداشت عاطفی از کرامت امام نیست. قرآن در آیات متعدد نشان می‌دهد که خدا نیکی بندگان را هم‌اندازه پس نمی‌دهد. می‌فرماید هرکس کار نیکی بیاورد، ده برابر آن پاداش خواهد داشت.۷ در آیه‌ای دیگر، انفاق در راه خدا را «قرض نیکو به خدا» می‌نامد و وعده می‌دهد آن را چندین برابر بازگرداند.۸ خدا به مال ما نیاز ندارد؛ این تعبیر، بزرگی پذیرش و جبران او را نشان می‌دهد.
روایت تفسیری اهل‌بیت(ع) پیوند این آیه با امام را صریح‌تر می‌کند. امام صادق(ع) می‌فرمایند چیزی نزد خدا محبوب‌تر از رساندن مال به امام نیست و خدا یک درهم را برای صاحبش در بهشت مانند کوه اُحد قرار می‌دهد. سپس آیه «چه کسی است که به خدا قرض نیکو دهد تا خدا آن را چندین برابر کند؟» را تلاوت می‌کنند و می‌فرمایند: «به خدا سوگند، این درباره صله امام است.» امام کاظم(ع) نیز آیه مشابه در سوره حدید را بر صله امام تطبیق می‌دهند.۹
امام به دارایی مردم نیازمند نیست؛ همان‌گونه که خدا به «قرض» بندگان نیاز ندارد. این ما هستیم که با قرارگرفتن توان، مال و عملمان در راه حجت خدا، اجازه می‌دهیم کار کوچکمان به خیری بسیار بزرگ‌تر متصل شود. در روزگار ما، امام زنده حضرت مهدی(عج) است و دعا، هدیه و هزینه‌کردن برای شناساندن و یاری راه ایشان، صورت‌هایی از همین پیوندند.
روکردن به امام، راه بهره بیشتر را باز می‌کند
خورشید حتی پشت ابر می‌تابد؛ اما کسی که پنجره را رو به نور باز می‌کند، بهره بیشتری می‌برد. نخستین راه را خود حضرت نشان داده‌اند: برای فرج بسیار دعا کنیم. می‌توان در کنار آن، ثواب عبادتی را هدیه کرد یا بخشی از توان و مال را برای یاری راه امام به کار گرفت.
قرآن از ده‌برابر و چندبرابرشدن نیکی سخن می‌گوید؛ روایت، صله امام را مصداق روشن این وعده معرفی می‌کند؛ و سیره اهل‌بیت نشان می‌دهد یک توجه کوچک چگونه با دعایی گسترده پاسخ می‌گیرد. امام زمان(عج) بدهکار محبت و یاری کسی نمی‌ماند. هر قدم صادقانه‌ای که به سوی این امام کریم برداشته شود، با پاسخی هم‌اندازه قدم محدود ما روبه‌رو نمی‌شود؛ پاسخ حضرت، از جنس لطف و بزرگواری امام است.
متن عربی و منابع آیات و روایات
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج۲، ص۴۸۵، توقیع اسحاق بن یعقوب. وَأَمَّا وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِي فِي غَيْبَتِي فَكَالِانْتِفَاعِ بِالشَّمْسِ إِذَا غَيَّبَتْهَا عَنِ الْأَبْصَارِ السَّحَابُ. ↩
- امام باقر(ع)، بحارالأنوار، ج۳۶، ص۵۵۵. يَا جَابِرُ، مَثَلُ الْإِمَامِ مَثَلُ الْكَعْبَةِ إِذْ يُؤْتَى وَلَا يَأْتِي. ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج۲، ص۴۸۵، توقیع اسحاق بن یعقوب. وَأَكْثِرُوا الدُّعَاءَ بِتَعْجِيلِ الْفَرَجِ فَإِنَّ ذَلِكَ فَرَجُكُمْ. ↩
- میرزا محمدتقی موسوی اصفهانی، مکیال‌المکارم، بخش پنجم، فایده دهم؛ با استناد به دعای حضرت در مهج‌الدعوات، ص۳۰۲ و تفسیر قمی ذیل نساء:۸۶. ↩
- قطب راوندی، الخرائج والجرائح، باب یازدهم معجزات امام هادی(ع)؛ نقل‌شده در مکیال‌المکارم، بخش پنجم، فایده دهم. ↩
- الکافی، نقل علی بن مغیره از امام کاظم(ع)؛ مکیال‌المکارم، بخش هشتم، تکلیف ۴۵. لَكَ بِذَلِكَ أَنْ تَكُونَ مَعَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. ↩
- قرآن کریم، انعام:۱۶۰. مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا. ↩
- قرآن کریم، بقره:۲۴۵. مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً. ↩
- الکافی، ج۱، ص۵۳۷، باب صلة الإمام، ح۲ و ۴. امام صادق(ع): مَا مِنْ شَيْءٍ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ إِخْرَاجِ الدَّرَاهِمِ إِلَى الْإِمَامِ، وَإِنَّ اللَّهَ لَيَجْعَلُ لَهُ الدِّرْهَمَ فِي الْجَنَّةِ مِثْلَ جَبَلِ أُحُدٍ… هُوَ وَاللَّهِ فِي صِلَةِ الْإِمَامِ خَاصَّةً. امام کاظم(ع) نیز درباره آیه ۱۱ حدید فرمودند: نَزَلَتْ فِي صِلَةِ الْإِمَامِ. متن روایات. ↩
مجموعه · آیا با امام زمان(عج) می‌توان ارتباط داشت؟