گاهی آدم حرفی دارد که گفتنش برای دیگران آسان نیست؛ نگرانی‌ای که درست توضیح داده نمی‌شود، حاجتی که راهش پیدا نیست یا دلتنگی‌ای که فقط یک شنونده مهربان می‌خواهد. در چنین لحظه‌ای می‌شود امام زمان علیه‌السلام را صدا زد؟ قرآن و سخنان اهل‌بیت(ع) پاسخ روشنی دارند: برای سلام‌کردن و حرف‌زدن با امام زنده، دیدار حضوری شرط نیست. می‌توان ایشان را خطاب کرد، حاجت را در میان گذاشت و به پاسخ و دستگیری امامی مهربان امیدوار بود.
سلامی که بهتر از خودش پاسخ می‌گیرد
قرآن یک قاعده روشن می‌دهد:
هرگاه به شما تحیتی گفته شد، با تحیتی بهتر از آن پاسخ دهید، یا همان را بازگردانید؛ همانا خداوند حسابرس همه‌چیز است.۱
امام زمان(عج) در روزگار حاضر، نخستین عامل به قرآن و کامل‌ترین پیرو فرمان خداست. بنابراین سلام به حضرت، کلمه‌ای نیست که در خلأ رها شود. آیه فقط از «جواب‌دادن» نمی‌گوید؛ پاسخِ بهتر را پیش می‌کشد. همین «بهتر» نکته مهمی درباره مهربانی امام دارد: وقتی ما با یک سلام به ایشان توجه می‌کنیم، پاسخ امام به اندازه توجه محدود ما نیست؛ کریمانه‌تر و کامل‌تر است.
سلام، ساده‌ترین شکلِ روکردن است. لازم نیست حس خاصی ساخته شود یا عبارت پیچیده‌ای بدانیم. همین که آگاهانه بگوییم «السلام علیک یا صاحب‌الزمان»، پذیرفته‌ایم که امامی زنده داریم و رشته توجه میان ما و او قطع نیست.
می‌توان مثل یک دوست مهربان با امام حرف زد
در روایتی که سید ابن طاووس نقل کرده است، درباره بیان حاجت به امام می‌خوانیم:
هرگاه حاجتی داشتی، لب‌هایت را حرکت بده؛ پاسخ به تو خواهد رسید.۲
این روایت، گفت‌وگو را از تشریفات بیرون می‌آورد. انسان با پدر و مادر یا دوست صمیمی‌اش فقط جمله‌های رسمی نمی‌گوید؛ نگرانی، سردرگمی و حتی حرفی را که توضیح‌دادنش برای دیگران دشوار است، در میان می‌گذارد. با امام نیز می‌توان روشن و بی‌تکلف سخن گفت: از یک تصمیم، یک ترس، یک گرفتاری یا حاجتی که راهش را نمی‌دانیم.
چرا می‌توان چنین اعتمادی داشت؟ امام رضا علیه‌السلام امام را این‌گونه معرفی می‌کنند:
امام، همدمی همراه، پدری مهربان، برادری دلسوز، مادری نیکوکار نسبت به کودک خردسال و پناه بندگان در سختی بزرگ است.۳
این تعریف، فقط زبان محبت نیست؛ جایگاه امام را توضیح می‌دهد. کسی که از پدر دلسوز و مادر مهربان به انسان نزدیک‌تر است، شنونده‌ای دور و بی‌اعتنا نیست. بیان حاجت در برابر چنین امامی، شبیه درد دل با نزدیک‌ترین پناه است؛ با این تفاوت که علم، کرامت و دعای امام از توان نزدیکان ما فراتر می‌رود.
سلام، توسل و عرض حاجت چه تفاوتی دارند؟
سلام آغاز حضور قلب است؛ با آن مستقیم حضرت را خطاب می‌کنیم. توسل یعنی به فرمان خدا، بنده برگزیده او را وسیله تقرب و دعا قرار دهیم. امام رضا(ع) می‌فرمایند: وقتی سختی بر شما فرود آمد، به وسیله ما از خدای عزوجل یاری بخواهید.۴
عرض حاجت نیز یعنی مسئله را پنهان نکنیم و از امام بخواهیم به اذن خدا دستگیرمان باشد. مکیال‌المکارم این سه را در تکالیف زمان غیبت جداگانه توضیح می‌دهد: زیارت و سلام از دور، توسل در پیشگاه خدا و بردن شکایت و نیاز نزد امام. در همان کتاب، مؤلف پس از نقل روایت «لب‌هایت را حرکت بده»، ماجرای گرفتاری مالی خودش را ثبت می‌کند: حاجتش را سحرگاه به حضرت عرضه کرد؛ در رؤیا به صبر دعوت شد و پس از مدتی مالی با عنوان سهم امام رسید و بدهی‌هایش پرداخت شد.۵
این گزارش قرار نیست برای همه نسخه‌ای با زمان و نتیجه یکسان بسازد. ارزشش در این است که نشان می‌دهد عالمان شیعه «عرض حاجت» را یک توصیه دور از زندگی نمی‌فهمیدند؛ آن را در گرفتاری واقعی خود به کار می‌بستند. توسل، جای تلاش و تصمیم درست را نمی‌گیرد؛ انسان را در دل همان تلاش، به پناهی مهربان متصل می‌کند.
امامی که می‌بیند، می‌داند و مراقبت می‌کند
ممکن است ما حضرت را نبینیم، اما دیده‌نشدن امام از سوی ما به معنای نادیده‌ماندن ما از سوی ایشان نیست. حضرت در نامه به شیخ مفید می‌فرمایند:
ما از خبرهای شما آگاهیم و چیزی از اخبار شما از ما پوشیده نمی‌ماند.۶
در ادامه همان نامه، آگاهی با محبت و دستگیری همراه می‌شود:
ما در رسیدگی و توجه به شما کوتاهی نمی‌کنیم و یاد شما را از خاطر نمی‌بریم؛ و اگر چنین نبود، سختی‌ها بر شما فرود می‌آمد و دشمنان شما را از میان می‌بردند.۷
پس با امامی روبه‌رو نیستیم که فقط «اطلاع» دارد. تعبیرهای «مراعات» و «یادکردن» از توجهی فعال سخن می‌گویند: حضرت حال مردم و شیعیان را می‌دانند، برای آنان دعا می‌کنند و به اذن خدا در گرفتاری‌ها دستگیری دارند. این همان مهربانیِ «پدر دلسوز» است که در کلام امام رضا(ع) دیدیم.
از کجا شروع کنیم؟
از یک سلام. بعد می‌توان همان‌طور که هستیم حرف بزنیم: «در این مسئله راه را نمی‌دانم»، «از این گرفتاری خسته‌ام» یا «کمکم کنید تصمیمی بگیرم که خدا و شما می‌پسندید». ما امام را نمی‌بینیم؛ اما بر اساس سخن خود اهل‌بیت(ع)، امام ما را می‌بیند، از حالمان باخبر است، مراقبت را فرو نمی‌گذارد و برای خیر، گشایش و وسعت زندگی پیروانش دعا می‌کند. هرچه توجه ما آگاهانه‌تر و پیوند ما صادقانه‌تر شود، راه بهره‌مندی از این پناه مهربان نیز در زندگی بازتر می‌شود.
متن عربی و منابع آیات و روایات
- قرآن کریم، نساء: ۸۶. وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا. ترجمه و تفسیر آیه. ↩
- سید ابن طاووس، کشف المحجة؛ به نقل مکیال‌المکارم، بخش هشتم، تکلیف ۴۷. إِنْ كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ فَحَرِّكْ شَفَتَيْكَ فَإِنَّ الْجَوَابَ يَأْتِيكَ. ↩
- الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب جامع در فضیلت و صفات امام، ح۱. الْإِمَامُ الْأَنِيسُ الرَّفِيقُ، وَالْوَالِدُ الشَّفِيقُ، وَالْأَخُ الشَّقِيقُ، وَالْأُمُّ الْبَرَّةُ بِالْوَلَدِ الصَّغِيرِ، وَمَفْزَعُ الْعِبَادِ فِي الدَّاهِيَةِ النَّآدِ. ↩
- امام رضا(ع)، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۲۷۲؛ بحارالأنوار، ج۹۴، ص۲۲. إِذَا نَزَلَتْ بِكُمْ شِدَّةٌ فَاسْتَعِينُوا بِنَا عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ. ↩
- مکیال‌المکارم، بخش هشتم، تکلیف ۴۷. مؤلف پس از نقل روایت عرض حاجت، تجربه شخصی خود از عرض گرفتاری مالی به حضرت و رسیدن گشایش از مال منسوب به امام را نیز ثبت کرده است. ↩
- شیخ طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۹۷، توقیع حضرت مهدی(عج) به شیخ مفید. فَإِنَّا نُحِيطُ عِلْمًا بِأَنْبَائِكُمْ، وَلَا يَعْزُبُ عَنَّا شَيْءٌ مِنْ أَخْبَارِكُمْ. ↩
- همان توقیع. إِنَّا غَيْرُ مُهْمِلِينَ لِمُرَاعَاتِكُمْ، وَلَا نَاسِينَ لِذِكْرِكُمْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَنَزَلَ بِكُمُ اللَّأْوَاءُ وَاصْطَلَمَكُمُ الْأَعْدَاءُ. ↩
مجموعه · آیا با امام زمان(عج) می‌توان ارتباط داشت؟