وقتی از «خدمت» سخن می‌گوییم، معمولاً حضور کنار یک نفر و انجام مستقیم خواسته او به ذهن می‌آید. همین تصویر یک پرسش جدی می‌سازد: در روزگاری که دسترسی عمومی به امام زمان علیه‌السلام فراهم نیست، خدمت به ایشان چگونه ممکن است؟
غیبت، امام را از امامت کنار نبرده و هدف‌های او را متوقف نکرده است. حضرت همچنان مردم را به خدا، پاکی، شناخت حق و آمادگی برای فرج فرامی‌خوانند. بنابراین خدمت در این زمان یعنی دل، زبان، رفتار و توان خود را در جهت خواسته‌های امام زنده قرار دهیم. روایات برای هرکدام از این راه‌ها نشانی روشن دارند؛ اما پیش از شناخت شکل‌های خدمت، باید بدانیم اصل آن چه اندازه ارزش دارد.
کاری که امام صادق(ع) برای تمام عمر برمی‌گزید
امام معصوم بهتر از هرکس می‌داند کدام کار ارزش صرف‌کردن عمر را دارد. با همین مقدمه، سخن امام صادق علیه‌السلام درباره حضرت قائم(عج) معنای ویژه‌ای پیدا می‌کند:
اگر او را درک می‌کردم، تمام روزهای زندگی‌ام را در خدمتش می‌گذراندم.۱
حضرت از خدمتی کوتاه و مناسبتی سخن نمی‌گویند؛ «روزهای زندگی» را برای آن در نظر می‌گیرند. مکیال‌المکارم نیز با تکیه بر همین روایت، خدمت به امام عصر(عج) را از نزدیک‌ترین طاعت‌ها و برترین عبادت‌ها می‌داند. اگر امام صادق(ع) چنین کاری را برای تمام عمر انتخاب می‌کردند، خدمت به حضرت مهدی(عج) نمی‌تواند موضوعی فرعی در زندگی منتظر باشد.
البته شکل خدمت در دوران غیبت با حضور ظاهری کنار امام تفاوت دارد. منابع شیعه سه راه به‌هم‌پیوسته را پیش روی ما می‌گذارند: خدمت قلبی، زبانی و عملی.
خدمت قلبی؛ نخست امام را بشناسیم و رو به او بایستیم
هر خدمتی پیش از دست و زبان، از دل آغاز می‌شود. خدمت قلبی یعنی امام را فقط با نام نشناسیم؛ جایگاه ایشان را به‌عنوان حجت زنده خدا بشناسیم، به حضور و امامتشان توجه کنیم و در قلب خود، پیروی از ایشان را بپذیریم. امام صادق(ع) همین نقطه آغاز را روشن می‌کنند:
امامت را بشناس؛ زیرا وقتی امامت را شناختی، پیش‌افتادن یا تأخیر این امر به تو زیان نمی‌رساند.۹
شناخت، نگاه انسان را به زمان غیبت عوض می‌کند. وقتی بداند امامش زنده است، از حال مردم بی‌خبر نیست و هدایت الهی با وجود او ادامه دارد، دیگر نسبت به غربت حضرت، دورماندن مردم از هدایت مستقیم ایشان و دشواری این دوران بی‌تفاوت نمی‌ماند. خیر و فرج امام را حقیقتاً می‌خواهد و آن را از خواسته‌های واقعی زندگی خود می‌داند.
این توجه، فقط احساسی گذرا نیست؛ به عهدی درونی می‌رسد. در دعای عهد، انسان هر صبح به خدا عرضه می‌کند:
خدایا، در این روز و در تمام روزهای زندگی‌ام، عهد و پیمان و بیعت با او را تازه می‌کنم؛ پیمانی که از آن بازنگردم و کنار نکشم.۱۰
پس خدمت قلبی سه پایه دارد: معرفتی که امام را به ما می‌شناساند، توجهی که غربت و هدف او را از یاد نمی‌برد و عهدی که تبعیت از ایشان را در دل جدی می‌کند. وقتی این سه در قلب شکل بگیرد، زبان نیز خواسته حقیقی دل را به دعا تبدیل می‌کند.
خدمت زبانی؛ از دعا برای فرج آغاز کنیم
روشن‌ترین و مهم‌ترین خدمت زبانی را خود حضرت مهدی(عج) به ما آموخته‌اند:
برای تعجیل فرج بسیار دعا کنید؛ زیرا فرج شما در آن است.۲
دعای فرج هم خواستنِ ظهور است و هم خودِ گشایشی برای دعاگو. وقتی انسان برای فرج دعا می‌کند، قلبش را با بزرگ‌ترین خواسته امام و خیر مردم هم‌جهت می‌سازد. به همین دلیل مکیال‌المکارم این دعا را یکی از صورت‌های یاری حضرت می‌شمارد: شاید دست ما امروز به میدان ظهور نرسد، اما خواسته و زبانمان می‌تواند همین حالا در کنار امام قرار گیرد.
تعبیر «بسیار دعا کنید» نیز خدمت را از یک یادآوری گاه‌به‌گاه فراتر می‌برد. نخستین خدمت عمومی در این زمان، آن است که فرج حضرت برای ما خواسته‌ای زنده باشد؛ خواسته‌ای که فراموش نشود و در دعاهای ما جای واقعی پیدا کند.
خدمت عملی؛ پیش از دعوت دیگران، از خودمان آغاز کنیم
دعوت به امام فقط با سخن کامل نمی‌شود. اگر قرار است کسی را با امامی پاک و مهربان آشنا کنیم، نخست باید اثر این آشنایی در رفتار خود ما دیده شود. امام صادق(ع) راه دعوت عملی را چنین توضیح می‌دهند:
مردم را با غیر زبان‌هایتان دعوت کنید؛ تا در شما پرهیزکاری، کوشش، نماز و خیر ببینند؛ زیرا همین رفتار دعوت‌کننده است.۳
خدمت عملی از همین‌جا آغاز می‌شود: با نیت همراهی امام، از گناهی که نمی‌پسندد دور شویم، حقی را ادا کنیم، امانت‌دارتر باشیم و خیری واقعی به زندگی مردم برسانیم. کسی که نام امام را می‌برد اما دروغ، بی‌انصافی یا بدرفتاری‌اش دیگران را از اهل‌بیت(ع) دور می‌کند، به همان دعوتی که بر زبان دارد آسیب زده است.
قرآن نیز گفتار و عمل را کنار هم می‌گذارد و می‌فرماید: چه کسی خوش‌گفتارتر از آنکه به سوی خدا دعوت کند، کار شایسته انجام دهد و بگوید من از مسلمانانم؟۴ عمل درست جای سخن‌گفتن از امام را نمی‌گیرد؛ به سخن ما اعتبار می‌دهد. وقتی نزدیکان، اثر این پیوند را در صداقت، مسئولیت‌پذیری و خیررسانی ببینند، نام امام برایشان با رفتاری قابل اعتماد همراه می‌شود.
پس از اصلاح رفتار خود، توان عملی ما نیز می‌تواند راهی به قلب دیگران باز کند: کسی با نوشتن و تولید محتوای مستند، کسی با برپا کردن مجلسی روشن و خوش‌فهم، کسی با پشتیبانی از کاری که امام را درست معرفی می‌کند و کسی با رساندن یک مطلب مفید به انسانی که پرسشی جدی دارد. هدف، افزودن یک عنوان به زندگی مردم نیست؛ کمک به این است که امام زنده خود را بشناسند، به ایشان رو بیاورند و در شمار دعا‌کنندگان فرج قرار گیرند.
زیبایی سخن اهل‌بیت(ع) را درست برسانیم
خدمت عملی پس از اصلاح خودمان، به گشودن راه شناخت برای دیگران می‌رسد. وقتی امام را شناخته‌ایم و شیرینی روکردن به ایشان را چشیده‌ایم، می‌توانیم برای رساندن این شناخت و دعا به دیگران نیز قدم برداریم. امام رضا علیه‌السلام ابتدا برای چنین خدمتی دعا می‌کنند:
خدا رحمت کند بنده‌ای را که امر ما را زنده کند.
راوی می‌پرسد چگونه؟ حضرت پاسخ می‌دهند:
دانش‌های ما را بیاموزد و به مردم آموزش دهد؛ زیرا اگر مردم زیبایی‌های سخن ما را می‌شناختند، از ما پیروی می‌کردند.۵
این روایت هم اصل خدمت را می‌گوید و هم روش آن را: نخست سخن اهل‌بیت(ع) را درست بیاموزیم؛ سپس همان زیبایی را روشن و امینانه به مردم برسانیم. خودِ کلام اهل‌بیت، اگر درست فهمیده و مهربانانه منتقل شود، قدرت جذب دارد.
مکیال‌المکارم این وظیفه را با عنوان «محبوب‌کردن حضرت نزد مردم» بررسی می‌کند و روایت امام صادق(ع) را می‌آورد:
خدا رحمت کند بنده‌ای را که ما را نزد مردم محبوب سازد و موجب ناخوشایندی آنان نسبت به ما نشود.۶
پس گفت‌وگویی محترمانه، فرستادن یک حدیث دقیق، پاسخ آرام به یک پرسش یا معرفی مطلبی مستند می‌تواند بخشی از خدمت عملی ما باشد؛ به شرط آنکه تصویر امام را با اغراق، خشونت یا سخن نادرست خراب نکند. راه هر قلب یکسان نیست؛ این خدمت یعنی با شناخت مخاطب، راهی درست و محترمانه برای نزدیک‌کردن او به امام پیدا کنیم.
افزودن دعا‌کنندگان؛ خدمتی که تکثیر می‌شود
دعای خود ما برای فرج، خدمت است؛ اما می‌توان راه این دعا را برای دیگران نیز باز کرد. سلیمان بن خالد به امام صادق(ع) گفت خانواده‌ای دارد که سخنش را می‌پذیرند؛ آیا آنان را به این امر دعوت کند؟ حضرت فرمودند: «آری» و آیه «خود و خانواده‌تان را از آتش حفظ کنید» را تلاوت کردند.۷
دعوت از نزدیک‌ترین آدم‌ها آغاز می‌شود؛ نه با تحمیل، بلکه با چشاندن شیرینی شناخت امام. می‌توان مهربانی حضرت، توقیع‌های امیدبخش و معنای دعای فرج را با منبع درست برای یک نفر توضیح داد. اگر او نیز امام را بهتر بشناسد و آگاهانه برای فرج دعا کند، یک دعاکننده به جمع دعا‌کنندگان و یک یاری به یاری‌های حضرت افزوده شده است.
امام صادق(ع) می‌فرمایند هرکس خیری را آموزش دهد، مانند پاداش کسی را دارد که به آن عمل می‌کند.۸ بنابراین اثر یک معرفی درست ممکن است به همان گفت‌وگو محدود نماند. هر دعایی که از آن شناخت برخیزد و هر شناختی که دوباره به دیگری منتقل شود، ادامه همان خدمت است.
خدمت در غیبت از همین امروز ممکن است
برای خدمت به امام زمان(عج) لازم نیست در انتظار موقعیتی دور بمانیم. دل می‌تواند ایشان و مقام امامتشان را بشناسد، به غربت و هدفشان توجه کند و بر پیروی از آنان عهد ببندد؛ زبان می‌تواند برای فرج دعا کند و زیبایی سخن اهل‌بیت(ع) را به دیگران برساند؛ و عمل می‌تواند نشان دهد این شناخت، ما را به انسانی پاک‌تر و قابل اعتمادتر تبدیل کرده است.
این سه راه یکدیگر را کامل می‌کنند. بدون توجه قلبی، عمل جهتش را گم می‌کند؛ بدون رفتار درست، سخن اعتبارش را از دست می‌دهد؛ و بدون رساندن حقیقت، شیرینی این سفره فقط نزد خود ما می‌ماند. خدمت در زمان غیبت یعنی از قلب خودمان آغاز کنیم، خواسته امام را بر زبان بیاوریم، به راه ایشان نزدیک‌تر زندگی کنیم و بعد راه شناخت و دعا را با وقار و مهربانی برای دیگران نیز باز کنیم.
متن عربی و منابع آیات و روایات
- نعمانی، الغیبة، باب۱۳، روایت خلاد بن صفار. لَوْ أَدْرَكْتُهُ لَخَدَمْتُهُ أَيَّامَ حَيَاتِي. ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین، ج۲، ص۴۸۵. وَأَكْثِرُوا الدُّعَاءَ بِتَعْجِيلِ الْفَرَجِ فَإِنَّ ذَلِكَ فَرَجُكُمْ. ↩
- الکافی، ج۲، کتاب ایمان و کفر، باب ورع، ح۱۴. كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ، لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَالِاجْتِهَادَ وَالصَّلَاةَ وَالْخَيْرَ، فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ. ↩
- قرآن کریم، فصلت:۳۳. وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ. ↩
- شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۷۵، ح۶۹. رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا أَحْيَا أَمْرَنَا… يَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَيُعَلِّمُهَا النَّاسَ، فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ كَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا. ↩
- روضه الکافی، ص۲۲۹، ح۲۹۳؛ مکیال‌المکارم، بخش هشتم، تکلیف چهارم. رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا حَبَّبَنَا إِلَى النَّاسِ وَلَمْ يُبَغِّضْنَا إِلَيْهِمْ. ↩
- الکافی، ج۲، ص۲۱۱، روایت سلیمان بن خالد؛ مکیال‌المکارم، بخش هشتم، تکلیف ۴۸. ↩
- الکافی، کتاب فضل علم، باب پاداش عالم و متعلم. مَنْ عَلَّمَ خَيْرًا فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ. ↩
- الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب «کسی که امامش را بشناسد، تقدم یا تأخر این امر به او زیان نمی‌رساند»، ح۲. اعْرِفْ إِمَامَكَ، فَإِنَّكَ إِذَا عَرَفْتَ إِمَامَكَ لَمْ يَضُرَّكَ تَقَدَّمَ هَذَا الْأَمْرُ أَوْ تَأَخَّرَ. ↩
- شیخ طوسی، مصباح المتهجد، دعای عهد. اللَّهُمَّ إِنِّي أُجَدِّدُ لَهُ فِي صَبِيحَةِ يَوْمِي هَذَا وَمَا عِشْتُ مِنْ أَيَّامِي عَهْدًا وَعَقْدًا وَبَيْعَةً لَهُ فِي عُنُقِي، لَا أَحُولُ عَنْهَا وَلَا أَزُولُ أَبَدًا. ↩
مجموعه · آیا با امام زمان(عج) می‌توان ارتباط داشت؟