نزدیک‌بودن به یک انسان بزرگ، خودبه‌خود کسی را مرجع هدایت نمی‌کند. پس وقتی می‌گوییم «اهل‌بیت»، فقط دربارهٔ نسبت خانوادگی حرف نمی‌زنیم.
سؤال واقعی این است: چه چیزی این خانواده را برای ادامهٔ راه پیامبر(ص) متمایز می‌کند؟
قرآن و سخن پیامبر(ص) سه قاب روشن پیش روی ما می‌گذارند.
قاب اول: خانه‌ای که با پاکی شناخته می‌شود
قرآن می‌فرماید:
خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما اهل‌بیت دور کند و شما را پاک و پاکیزه سازد.۱
در روایات شیعه، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، امیرالمؤمنین علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را زیر عبای خود گرد آوردند و این آیه را دربارهٔ آنان خواندند.۲
پس «اهل‌بیت» در این بحث، عنوانی کلی برای همهٔ کسانی که با پیامبر اکرم(ص) نسبتی داشتند نیست؛ به جمع مشخصی اشاره دارد که با پاکی ویژه معرفی شده‌اند.
همین ماجرا در صحیح مسلم نیز نقل شده است: پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را گرد آوردند و آیه تطهیر را تلاوت کردند.۳ این گزارش در منابع اهل‌سنت به یک یا دو نقل محدود نیست. «المیزان» از بیش از هفتاد روایت دربارهٔ نزول آیه در شأن اهل‌کساء سخن می‌گوید که نزدیک به چهل طریق آن از منابع اهل‌سنت است؛ از راویانی مانند ام‌سلمه، عایشه، ابوسعید خدری، سعد بن ابی‌وقاص، واثلة بن اسقع، ابوالحمراء، ابن‌عباس، ثوبان، عبدالله بن جعفر، امیرالمؤمنین علی(ع) و امام حسن(ع). این گزارش‌ها در آثاری مانند صحیح مسلم، سنن ترمذی، مسند احمد، مستدرک حاکم و تفسیر طبری آمده‌اند.
قاب دوم: روزی که پیامبر(ص) عزیزترین کسانش را همراه برد
در ماجرای مباهله، قرآن به پیامبر(ص) فرمان داد:
بیایید فرزندانمان و فرزندانتان، زنانمان و زنانتان و جان‌هایمان و جان‌هایتان را فراخوانیم؛ سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغ‌گویان قرار دهیم.۴
پیامبر اکرم(ص) برای این رویارویی عمومی، جمع بزرگی را نبردند. با امیرالمؤمنین علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) آمدند. در منابع شیعه این انتخاب، معرفی روشن نزدیک‌ترین و راستگوترین همراهان پیامبر(ص) است.۵
صحیح مسلم هم همین چهار نفر را همراهان پیامبر اکرم(ص) در مباهله نام می‌برد.۶ پژوهش‌های گردآورندهٔ طرق مباهله، بیش از پنجاه طریق را از ده‌ها نفر از صحابه، تابعین و اهل‌بیت(ع) ثبت کرده‌اند؛ بنابراین این صحنه نیز به یک گزارش منفرد محدود نیست.
به ترکیب آیه دقت کن: حسن و حسین «فرزندان ما»، فاطمه «زنان ما» و علی در جایگاه «جان‌های ما» قرار می‌گیرد. این فقط صحنه‌ای عاطفی نیست؛ نمایشی عمومی از جایگاه آنان در کنار پیامبر(ص) است.
قاب سوم: قرآن و اهل‌بیت در یک جمله
حالا حدیث ثقلین معنای کامل‌تری پیدا می‌کند. پیامبر(ص) فرمودند:
من در میان شما دو چیز گران‌سنگ می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم، اهل‌بیتم. این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا کنار حوض بر من وارد شوند.۷
این حدیث در منابع اهل‌سنت نیز از بیش از سی صحابی نقل شده است. «عبقات الأنوار» نام ۱۸۷ عالم اهل‌سنت را که آن را نقل یا تأیید کرده‌اند گرد آورده است. پس قرارگرفتن اهل‌بیت در کنار قرآن، گزارشی محدود به یک کتاب یا یک راوی نیست.۸
اگر اهل‌بیت فقط خانواده‌ای محترم بودند، قرارگرفتنشان کنار قرآن و سخن از جدانشدن این دو چه معنایی داشت؟ پیامبر(ص) امت را به یک علاقهٔ خانوادگی دعوت نمی‌کنند؛ راهی برای گم‌نشدن نشان می‌دهند.
قرآن بدون اهل‌بیت کنار گذاشته نمی‌شود و اهل‌بیت هم بدون قرآن معنا ندارند. هر دو، یک مسیر را نشان می‌دهند.
سه قاب، یک تصویر
حالا قطعه‌ها کنار هم‌اند:
- آیه تطهیر از پاکی اهل‌بیت می‌گوید؛
- مباهله نزدیک‌ترین همراهان پیامبر(ص) را نشان می‌دهد؛
- حدیث ثقلین، اهل‌بیت را در کنار قرآن به امت می‌سپارد.
به همین دلیل، شیعه برای فهم ادامهٔ راه پیامبر(ص) سراغ اهل‌بیت می‌رود. نه فقط چون آنان را دوست دارد؛ چون قرآن و خود پیامبر(ص) این نشانی را داده‌اند.
اما هنوز یک سؤال باز است: در میان اهل‌بیت، نخستین امام پس از پیامبر(ص) چه کسی است؟ مقالهٔ بعد، آیه ولایت، حدیث منزلت و غدیر را کنار هم می‌گذارد.
- سوره احزاب، آیه ۳۳: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. ↩
- شیخ صدوق، الأمالی، مجلس مربوط به فضائل اهل‌بیت: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي وَخَاصَّتِي، فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا. ↩
- صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة، ح ۲۴۲۴: ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. نیز: علامه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۶، ص ۳۱۱؛ بیش از هفتاد روایت و نزدیک به چهل طریق از منابع اهل‌سنت. ↩
- سوره آل‌عمران، آیه ۶۱: فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ. ↩
- شیخ مفید، الإرشاد، باب فضائل امیرالمؤمنین و واقعه مباهله. ↩
- صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة، ح ۲۴۰۴: دَعَا رَسُولُ اللَّهِ عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِي. حاکم نیشابوری نیز در «معرفة علوم الحدیث» از فراوانی طرق این گزارش در تفاسیر سخن گفته است؛ گردآوری‌های پژوهشی بیش از پنجاه طریق را برای واقعهٔ مباهله ثبت کرده‌اند. ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۱، مقدمه مؤلف: إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي، فَإِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ. ↩
- حدیث ثقلین از بیش از سی صحابی در منابع اهل‌سنت نقل شده است؛ میر حامد حسین در بخش «مخرّجین حدیث ثقلین» از «عبقات الأنوار»، ۱۸۷ عالم اهل‌سنت را که حدیث را نقل یا تأیید کرده‌اند معرفی کرده است. ↩
مسیر تفکر · از کجا می‌دانیم امام زمان کیست؟