تا اینجا به امام حسن عسکری علیه‌السلام رسیده‌ایم. اکنون سؤال کاملاً تاریخی و مشخص است: آیا ایشان فرزندی داشتند و او را به‌عنوان امام پس از خود معرفی کردند؟
پاسخ منابع شیعه روشن است: بله؛ نام او محمد بود.
معرفی مستقیم پدر
امام حسن عسکری علیه‌السلام درباره فرزند خود فرمودند:
فرزندم محمد، امام و حجت پس از من است. هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است. بدانید که او غیبتی خواهد داشت که ناآگاهان در آن سرگردان می‌شوند… سپس ظهور می‌کند؛ گویی پرچم‌های سفید را بر فراز نجف می‌بینم.۱
این نقل چند داده را یکجا روشن می‌کند: نام فرزند، امامت او پس از پدر و پیش‌بینی غیبتش. خبر غیبت، پیش از آغاز آن و در متن معرفی امام بعدی داده شده بود.
شب نیمه شعبان سال ۲۵۵
حکیمه خاتون، دختر امام جواد(ع) و عمهٔ امام حسن عسکری(ع)، گزارش می‌کند که امام(ع) در نیمهٔ شعبان سال ۲۵۵ هجری او را فراخواندند و فرمودند:
عمه جان، امشب افطار را نزد ما باش؛ خدا تو را با ولی و حجت خود بر آفریدگان و جانشین من پس از من شاد خواهد کرد.۲
حکیمه خاتون آن شب را در خانه امام(ع) ماند و ولادت فرزند نرجس خاتون را دید. در گزارش او، امام حسن عسکری(ع) پس از تولد فرزند را در آغوش گرفتند و از حکیمه خواستند کودک را نزد مادرش بازگرداند تا چشم او روشن شود.
چند روز بعد، امام به حکیمه توضیح دادند که این فرزند در پناه و حفاظت خدا خواهد بود و از او خواستند خبر را تنها به افراد مورد اعتماد بگوید.۳
چرا ولادت عمومی نبود؟
سامرا شهر عادی نبود. امام حسن عسکری(ع) زیر مراقبت حکومت زندگی می‌کرد. دستگاه عباسی خبرهای فراوان درباره حضرت مهدی(عج) از نسل پیامبر اکرم(ص) را می‌شناخت و طبیعتاً تولد فرزند امام یازدهم را تهدید می‌دید.
در چنین موقعیتی، اعلام عمومی ولادت شجاعت نبود؛ قراردادن جان کودک در دست حکومتی بود که خانه امام را می‌پایید. پنهان‌کاری برای مردم نبود؛ برای مأموران حکومت بود. به همین دلیل دایرهٔ آگاهان محدود اما واقعی بود.
چه کسانی حضرت را دیدند؟
تنها حکیمه خاتون نبود. گزارش‌هایی از دیدار یاران و خادمان خانه امام(ع) وجود دارد. کامل بن ابراهیم مدنی نقل می‌کند که در خانه امام حسن عسکری(ع)، کودکی را دید که پرسش نگفتهٔ او را پاسخ داد. امام(ع) سپس به او فرمودند:
چرا هنوز نشسته‌ای، در حالی که حجت پس از من پاسخ نیازت را به تو داد؟۴
در نقل دیگری، احمد بن اسحاق از امام حسن عسکری(ع) درباره جانشین پرسید. امام(ع) کودکی حدود سه‌ساله را آوردند و فرمودند:
اگر نزد خدا و حجت‌های او گرامی نبودی، این فرزندم را به تو نشان نمی‌دادم. او همنام و هم‌کنیهٔ رسول خدا(ص) است.۵
این دیدارها عمومی نبودند، اما معرفی به افراد شناخته‌شده و قابل پیگیری انجام شد. همین افراد خبر را به شبکهٔ شیعه رساندند.
تاریخ فقط درون خانه نماند
پس از آن نیز عالمان، مورخان و نسب‌شناسان متعددی ولادت فرزند امام حسن عسکری(ع) را ثبت کردند. کتاب «حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی» گزارش‌های این گروه‌ها را کنار هم آورده است؛ از نویسندگان شیعه تا شماری از عالمان نسب و تاریخ که انتساب محمد بن الحسن(عج) به امام عسکری(ع) را ذکر کرده‌اند.۶
این مجموعه شواهد، سه لایه دارد:
- خبر و معرفی مستقیم امام حسن عسکری(ع)؛
- شاهدان ولادت و دیدار؛
- ثبت تاریخی نام و نسب حضرت.
پس با یک روایت تنها روبه‌رو نیستیم. تصویر از چند زاویه به یک نقطه می‌رسد: محمد بن الحسن(عج)، فرزند امام یازدهم و امام پس از اوست.
نتیجهٔ این گام
حضرت مهدی علیه‌السلام در نیمهٔ شعبان سال ۲۵۵ هجری در سامرا متولد شد. پدرش او را امام پس از خود معرفی کرد، حکیمه خاتون شاهد ولادت بود و گروهی از یاران او را دیدند.
اما پس از شهادت پدر چه شد؟ آیا این ارتباط ناگهان قطع شد؟ گام آخر، تاریخ نزدیک به هفتادسالهٔ غیبت صغری را دنبال می‌کند.
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۲، باب ۳۸، ح ۹: ابْنِي مُحَمَّدٌ هُوَ الْإِمَامُ وَالْحُجَّةُ بَعْدِي، مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَعْرِفْهُ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً. أَمَا إِنَّ لَهُ غَيْبَةً يَحَارُ فِيهَا الْجَاهِلُونَ… ثُمَّ يَخْرُجُ، فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْأَعْلَامِ الْبِيضِ تَخْفِقُ فَوْقَ رَأْسِهِ بِنَجَفِ الْكُوفَةِ. ↩
- شیخ طوسی، کتاب الغیبة، باب ۳۴، ح ۲۰۴: يَا عَمَّةُ، اجْعَلِي إِفْطَارَكِ اللَّيْلَةَ عِنْدَنَا، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ سَيَسُرُّكِ بِوَلِيِّهِ وَحُجَّتِهِ عَلَى خَلْقِهِ، خَلِيفَتِي مِنْ بَعْدِي. ↩
- همان: يَا عَمَّةُ، هُوَ فِي كَنَفِ اللَّهِ وَحِرْزِهِ وَسَتْرِهِ وَغَيْبِهِ حَتَّى يَأْذَنَ اللَّهُ لَهُ. ↩
- شیخ طوسی، کتاب الغیبة، باب ۳۴، ح ۲۱۶: يَا كَامِلُ، مَا جُلُوسُكَ وَقَدْ أَنْبَأَكَ بِحَاجَتِكَ الْحُجَّةُ مِنْ بَعْدِي؟ ↩
- شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ج ۲، باب ۳۸، نقل احمد بن اسحاق: لَوْلَا كَرَامَتُكَ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَعَلَى حُجَجِهِ مَا عَرَضْتُ عَلَيْكَ ابْنِي هَذَا؛ إِنَّهُ سَمِيُّ رَسُولِ اللَّهِ وَكَنِيُّهُ. ↩
- سید ثامر هاشم عمیدی، حضرت مهدی منتظر در اندیشه اسلامی، بخش «اعترافات برخی از علمای اهل سنت به ولادت فرزند امام عسکری»، ص ۱۵۹ به بعد، و بخش ولادت، ص ۱۹۸ به بعد. ↩
مسیر تفکر · از کجا می‌دانیم امام زمان کیست؟