نوشتن نام دوازده امام روی یک کاغذ آسان است. سؤال مهم‌تر این است: مردم هر زمان، امام بعدی را از کجا می‌شناختند؟
پاسخ، یک زنجیرهٔ زنده است؛ نه فهرستی که قرن‌ها بعد ساخته شده باشد. امام هر عصر، جانشین خود را معرفی می‌کرد و یاران نزدیک، این معرفی را به نسل بعد می‌رساندند.
یک رشته، نه چند نام پراکنده
زنجیره از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام آغاز می‌شود. سپس به امام حسن(ع) و امام حسین(ع) می‌رسد و در نسل امام حسین(ع) ادامه پیدا می‌کند:
امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع)، امام کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری علیهم‌السلام.
این نام‌ها فقط به‌خاطر نسبت خانوادگی کنار هم قرار نگرفته‌اند. برای هر امام، یاران، راویان، نامه‌ها و گزارش‌های معرفی امام پس از او وجود دارد. در «الکافی» برای معرفی هر امام، باب‌هایی با عنوان «نص بر امامت» ثبت شده است؛ یعنی گزارش‌هایی که نشان می‌دهد امام پیشین چه کسی را پس از خود معرفی کرده است.۱
چرا معرفی امام بعد لازم بود؟
محبوبیت، سن بیشتر یا نزدیکی خانوادگی، کسی را حجت خدا نمی‌کند. وقتی امامت جایگاهی الهی است، راه شناخت صاحب آن هم باید روشن باشد.
گاهی معرفی در جمع یاران بود، گاهی در پاسخ یک پرسش و گاهی با نامه. شکل‌ها متفاوت بود، اما معنا یکی بود: مردم قرار نبود امامشان را حدس بزنند.
معرفی امام حسن عسکری(ع)
پس از رحلت فرزند بزرگ‌تر امام هادی(ع)، بعضی نگاه‌ها به آینده نگران شد. امام هادی(ع) به ابوهاشم جعفری فرمودند:
فرزندم ابومحمد، جانشین پس از من است؛ آنچه شیعه به آن نیاز دارد نزد اوست و نشانه‌های امامت را داراست.۲
ابومحمد همان امام حسن عسکری علیه‌السلام است. با این معرفی، حلقه یازدهم روشن شد.
خبری درباره جانشینِ امام یازدهم
امام هادی(ع) تنها از جانشین خود سخن نگفتند. ایشان مردم را برای وضع متفاوت امام پس از فرزندشان نیز آماده کردند:
جانشین پس از من، فرزندم حسن است. اما شما با جانشینِ پس از جانشین من چگونه خواهید بود؟ … زیرا شخص او را نمی‌بینید و اجازه ندارید نامش را آشکار کنید. گفتند: پس چگونه از او یاد کنیم؟ فرمود: بگویید «حجت از خاندان محمد».۳
پیش از آنکه غیبت آغاز شود، اصل آن به یاران گفته شده بود. این نکته کمک می‌کند بفهمیم چرا محدودبودن دیدارها در کودکی حضرت، غافلگیری بی‌مقدمه‌ای برای نزدیکان امام نبود.
سامرا؛ خانه‌ای زیر نگاه حکومت
امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) بخش مهمی از زندگی خود را در سامرا، مرکز حکومت عباسی، زیر مراقبت گذراندند. حتی لقب «عسکری» به اقامت آنان در منطقه نظامی سامرا اشاره دارد.
حکومت، خبرهای مربوط به حضرت مهدی(عج) از نسل پیامبر اکرم(ص) را شنیده بود. تولد فرزند امام یازدهم برای دستگاهی که بقای خود را در خطر می‌دید، یک اتفاق معمولی نبود. این فضای امنیتی دو نتیجه طبیعی داشت:
- ارتباط امام با شیعیان بیشتر از راه وکلا و نامه‌ها انجام می‌شد؛
- و زندگی فرزند ایشان باید از چشم حکومت پنهان می‌ماند.
همین شبکهٔ وکالت بعداً بستر ارتباط در غیبت صغری شد. یعنی غیبت ناگهان یک روز پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) اختراع نشد؛ جامعه شیعه سال‌ها برای ارتباط غیرمستقیم آماده شده بود.
نتیجهٔ این گام
رشتهٔ امامت بدون حلقهٔ گمشده به امام حسن عسکری(ع) می‌رسد. امام هادی(ع)، هم فرزندش حسن را معرفی می‌کند و هم از دیده‌نشدن جانشین پس از او خبر می‌دهد. اکنون به حساس‌ترین نقطه می‌رسیم: خود امام حسن عسکری(ع) فرزندش را چگونه معرفی کرد و ولادت او چگونه ثبت شد؟
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة: باب‌های «الإشارة والنص» درباره معرفی هر امام به دست امام پیشین. ↩
- شیخ طوسی، کتاب الغیبة، باب ردّ دیدگاه‌های دیگر، ح ۸۴: أَبُو مُحَمَّدٍ ابْنِيَ الْخَلَفُ مِنْ بَعْدِي، عِنْدَهُ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَمَعَهُ آلَةُ الْإِمَامَةِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. ↩
- الکافی، ج ۱، کتاب الحجة، باب الإشارة والنص على صاحب الدار، ح ۱؛ کمال‌الدین، ج ۱، باب ۳۵، ح ۵: الْخَلَفُ مِنْ بَعْدِي ابْنِيَ الْحَسَنُ، فَكَيْفَ لَكُمْ بِالْخَلَفِ مِنْ بَعْدِ الْخَلَفِ؟… لِأَنَّكُمْ لَا تَرَوْنَ شَخْصَهُ… قَالَ: قُولُوا الْحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ. ↩